lii

Nguyễn Thành

Bác Hố

0
NHÀ XUẤT BẢN LÝ LUẬN CHÍNH TRI

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

NGUYỄN THÀNH

BÁC HỒ

với châu Phi

NHÀ XUẤT BẢN LÝ LUÂN CHÍNH TRI

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

Lời Nhà xuất bản
Clìáu Phi là một trong những chiếc nôi của loài
người, là vùng đất rộng lớn với nguồn tài nguyên thiên
nhiên phong phú, đa dạng và nguồn nhân công dồi dào.
Do đó, ngay từ rất sớm thực dân phương Tây đã xâm lược
châu Phi.
Năm 1911, Nguyễn Tất Thành - Hồ Chí Minh rời
Việt Nam đi tìm đường cứu nước. Trong lĩành trình đi
khắp th ế íỉiới đ ế tìm hiểu về đời sống nhân dân các nước
nói chung và nhân dân các nước thuộc địa nói riêng,
Nguyễn Ái Quốc đã có thời gian làm việc trên một chiếc
tàu di vòng quanh châu Phi và qua đó Người đã có thêm
nhiều hiểu biết vê' chủ nghĩa thực dân cũng như đời sống
cơ cực, lầin than của người dân cháu Phi.
Cám phẫn trước tội ác của đ ế quốc thực dân, Nguyễn
Ái Quốc đã cùng với Đảng Cộng sản Pháp, các chiến sĩ
chốnỵ chủ nghĩa thực dãn tổ chức ra Hội Liên hiệp thuộc
địa, xuất bản tờ báo Le Paria - diễn đàn của nhãn dân các
nước thuộc địa. Vcỳi trách nhiệm ỉà một trong nhữìig sáng
lập v.én tờ háo, tà chủ nhiệm kiêm chủ bút, Nguyễn Ai
Quốc đã tổ chức chỉ đạo biên tập, duyệt bài và trình bày

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

các trang háo. Bằng Iìg()i hút chính luận sắc sảo, Nguyễn Ái
Quốc viết nhiều hài đăng trên báo Le Paria, L ' Humanité...
đề cập đến nhiều vấn đề ở các nước châu Phi.
Sau khi nước Việt Nam dán chủ cộng hòa ra đời, với
cương vị là Chủ tịch nước, mặc dù rất bận rộn với công
việc lãnh đạo đất nước nhưng Người luôn quan tâm đến
tình hình châu Phi và có nhiều hoạt động góp phần quan
trọng vào việc củng cố, tăng cường tình hữu nghị, nâng
cao uy tín của Việt Nam vói các nước châu Phi.
Tác giả Nguyễn Thành - nguyên Phó Giám đốc Bảo
tăng Cách mạng Việt Nam đã tiếp cận với những tư liệu
lịch sử quý giá về quá trình hoạt động cách mạng của Hồ
Chủ tịch và từ lòng say mê, sự công phu tìm hiểu, nghiên
cứu về Hồ Chí Minh, ông đ ã đúc kết những tài ìiệu quý về
Hồ Chí Minh đối với châu Phi, tập hợp thành cuốn sách
"Bác Hồ với châu Phỉ". Có th ể nói, đây là cuốn sách
đầu tiên ở Việt Nam viết về mối liên hệ của Bác H ồ với
châu Phi. Hy vọng đây s ẽ là tài liệu tham khảo bổ ích cho
những bạn đọc yêu kính Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng như
các nhà nghiên cứu về H ồ Chí Minh.
)ũn trân trọng giới thiệu cuốn sách và mong nhận
được những ỷ kiến phê bình, đóng góp của hạn đọc

NHÀ XUẤT BÀN LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

Lời tác giả
Châu Phi là một k h u vực có diện tích rộng lớn hơn châu
Âu và châu Úc, chỉ đứng sau châu Á và châu Mỹ. ở đây có
nhiều tài nguyên thiên nhiên vô cùng quý giá và phong phú,
có đưòng giao thông th u ậ n lợi đi khắp thế giới, sớm lọt vào
vòng ngắm của thực dân phong kiến. Từ cuôl th ế kỷ XV, một
sô" thương nhân Bồ Đào N ha đã tìm đến đặt thương điếm, vơ
vét của cải. Đầu th ế kỷ XIX, chủ nghĩa tư bản phương Tây
tranh nhau nhảy vào châu Phi, thông trị, cưỏp bóc và buôn
bán người da đen. Trong điều kiện kinh tế chậm p h át triển,
các bộ lạc và bộ tộc châu Phi thòi kỳ này đã anh dũng chông
chủ nghĩa thực dân nhưng không dành được độc lập. C hế độ
thống trị của nước ngoài ngày càng tàn nhẫn hơn, vơ vét của
cải ngày càng nặng nề hơn. Những cuộc đàn áp đẫm máu, tình
trạng bệnh tậ t trà n lan, nạn buôn bán người da đen đã làm
cho dán sô" các nưóc châu Phi sụ t giảm nhanh chóng.
Trên hành trình tìm đường cứu nước, Nguyễn Tất Thành
đã ghé qua các hải cảng ở châu Phi, được trực tiếp nhìn thấy
cuộc sông khôn khổ của người dân nô lệ thuộc địa trong cảnh
phân biệt màu da, từ đó đem lòng trắc ẩn, cảm thấy sô" phận
ngưòi châu Phi cũng như người Đông Dương. Từ đây, anh bắt
đầu hìểư sự đau khổ của ngưòi dân thuộc địa ở khắp nơi có thể
là điều kiện cho sự liên minh chiến đấu chông chủ nghĩa thực
dân.

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

Trong quá trình khảo nghiệm cuộc sông, chuyển biến
nhận thức từ người yêu nước th u ầ n túy trở thành người chiếỉi
sĩ quôc tế, Nguyễn Tất T hành - Nguyễn Ái Quốc đi tối kêt
luận: “Muôn cứu nước và giải phóng dân tộc không có con
đường nào khác con đưòng cách mạng vô sản. Từng bước thấm
n h u ần tư tưởng của Lênin về vấn đề dân tộc và vấn đề thuộc
địa, quán triệt sâu sắc k h ẩu hiệu chiến đấu cách mạng của
Quốc tế Cộng sản: 'Vô sản các nước và các dân tộc bị áp bức
đoàn kết lại!”, Nguyễn Ái Quôc đã tham gia sáng lập Hội Liên
hiệp thuộc địa, kết bạn th â n th iết vối những ngưòi yêu nước
các thuộc địa sông trên đ ất Pháp, trong đó có những đại biểu
ưu tú của người Phi
Hội Liên hiệp thuộc địa xuất bản báo Le Paria, đăng
những bài chông chủ nghĩa thực dân, bảo vệ quyền sông và
đấu tra n h của ngưòi dân châu Phi, cổ vũ những cuộc nổi dậy
của các thuộc địa trên khắp th ế giới.
Trên các diễn đàn, cuộc họp, các báo chí của Đảng Cộng
sản Pháp, Quôc tế Cộng sản và các tổ chức quôc tế, Nguyễn Ái
Quôc kịch liệt lên án bọn thực dân thông trị châu Phi, phê
bình những ngưòi cộng sản còn thò ơ vối các thuộc địa, yêu cầu
Quôc tế quan tâm tổ chức n h â n dân châu Phi đấu tra n h cho
giải phóng dân tộc và xã hội.
Cuộc kháng chiến chông thực dân Pháp của n h ân dân
Việt Nảm có tác động sâu sắc đến các thuộc địa, n h ấ t là các
thuộc địa của Pháp ở châu Phi. Châu Phi đã phôi hợp và trực
tiếp ủng hộ n h ân dân Việt Nam kháng chiến: công nhân bài
công, không k h u ân vác cho Pháp vận chuyển vũ khí, khí tài...

8

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

sang chiến trường Đông Dương; Đảng Cộng sản Marôc cử đại
biểu của mình sang giúp Việt Nam, làm công tác vận động
lính Phi trong quân đội Pháp phản chiến, chạy sang hàng ngủ
kháng chiến Việt Nam; những người tù binh và hàng binh
người Phi được các chiến sĩ Việt Nam tuyên truyền đã mau
giác ngộ, lên tiếng ủng hộ kháng chiến Việt Nam, tỏ lòng biết
ơn chính sách nhân đạo và biết ơn Chủ tịch Hồ Chí Minh qua
các lòi phát biểu, các bức thư gửi Chủ tịch nhân kỷ niệm ngày
sinh của Người và các ngày kỷ niệm lón của Việt Nam.
Khi được hồi hương, những người châu Phi này là những
chiến sĩ nhiệt tình nhất trong đấu tran h cho sự nghiệp giải
phóng dân tộc mình.
Cuộc kháng chiến chông thực dân Pháp thắng lợi đã tác
động mạnh mẽ đến cao trào đấu tra n h cho độc lập dân tộc của
châu Phi vào cuôl những năm 50, đầu những năm 60 của th ế
kỷ XX.
Sau khi miền Bắc nước ta giải phóng, quan hệ giữa nưóc
Việt Nam dân chủ cộng hòa với các nước châu Phi độc lập,
giữa nhân dán Việt Nam và nhân dân châu Phi ngày càng mở
gắn bó khăng khít, nhiệt tình ủng hộ lẫn nhau trong
củng cô" độc lập dân tộc và xây dựng xã hội tiến bộ.
Cuộc kháng chiến ,chông Mỹ vô cùng gian khổ và anh
dũng của Việt Nam đã nhận được sự cổ vũ đầy nhiệt tình và
ủng hộ tích cực của nhân dân châu Phi. Các cuộc biểu tình
diễu hành của hàng ngàn, hàng vạn ngưòi Phi đã giương cao
chản dung Hồ Chí Minh, hô vang “Hổ! Hồ! Hổ! Hồ Chí Minh!”
với một tình cảm đặc biệt, quý mến, kính trọng thân thiết. Khi

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đòi, các nhà lãnh đạo quốc gia và
nhân dân châu Phi tỏ lòng vô cùng thương tiếc, chia buồn với
N hà nước và nhân dân ta. Nhiều đường phô, trường học ở
châu Phi đã mang tên Hồ Chí Minh.
Tiếp bước Mác, Ảngghen, Lênin, Chủ tịch Hồ Chí Minh là
người đã chủ trương và khích lệ nhân dân ta đến với nhân dân
châu Phi, bắc cầu cho tình hữu nghị, đoàn kết, giúp đõ lẫn
nhau trê n các chặng đưòng đấu tranh cho độc lập, tự do và
tiến bộ xã hội, cho hòa bình th ế giới.
Tên tuổi và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh sông
mãi trong lòng các bạn châu Phi. Nhân dân ta cần biết về quá
khứ lịch sử mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã xây dựng quan hệ
với châu Phi để tiếp tục củng cô" và phát triển không ngừng
tình cảm và sự giúp đõ lẫn nhau giữa Việt Nam và châu Phi
anh em.

N guyễn Thành

0

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

CHƯƠNG 1

Giốỉ thiệu về châu Phi và công cuộc
đấu tranh giải phóng châu Phi
I. Đất nưóc, con ngưòi và lịch sử châu Phi
1. Đất nước
Châu Phi có diện tích là 30,3 ữiệu km^ ưong đó
ục địa là 29,2 ưiệu km^ các đảo là 1,1 triệu km^; đảo
lớn nhât là Mađagátxca 500.000 km^. Phía tây châu Phi
là Đại Tây Dương, biên lớn thứ hai ữên ử iế giới - sau
Thái Bình Dương. Phía đông châu Phi là Ấn Độ
Dương. Phía đông bắc là biển Đỏ. Phía bắc là Địa
Trung Hải. Đường dài của bờ biển bao quanh châu
Phi là trên 30.000 km.
Eo đât Xuyê dừih châu Á với châu Phi, ở giữa một
bên là biển Đỏ, một bên là Địa Trung Hải. Dưới sư tổ
chức và chỉ đạo của nhà ngoại giao Pháp Phécđmăng
dcii Lépxép (1805-1894), người ta đã đào kênh xuyên
thông hai biển, hoàn thành năm 1869, làm cho con

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

đường từ châu Âu qua châu ú c bằng đường biển
tliuận tiện, tiết kiệm rât nhiều thời gian và chi phí.
Địa hình châu Phi ở độ cao trung bình 750m so
với m ặt biển. Đường chạy chéo từ đông bắc sang tây
nam, kể từ Băngalia ở Ăngôla sang Mátxaoa ỏ Êtiôpia
chia địa hình châu Phi làm hai phần rõ rệt. Phần đâ't
thâp ở phía tây bắc chiếm 2 /3 lục địa bao gồm các
nước Angiêri, Marốc, Tuynidi, Libi, Aicập, Môritani,
Nigiê, Sát, Xuđăng, Ghinê, Xênêgan, Cộng hòa Trung
Phi, Thượng Vônta, Bờ biên Ngà, Nigiêria, Camơrun,
Cônggô B, Cônggô K. Sa mạc Xahara rộng rủìât th ế
giới, diện tích 7 triệu km^ trải rộng trên một loạt nước
kể ưên. Có những cánh đổng hẹp nằm ven Địa Trung
Hải hay những con sông chảy ra Đại Tây Dương. Có
những dãy núi cao trên 4.000m và núi lửa ở Camơrun
cao 4.070m.
Phần đẩì: cao thuộc về phía đông nam châu Phi, có
độ cao tm ng bình trên 2.500m so với mặt biển, ớ đây có
những núi lửa đã ngừng phun hay đang bốc cháy. Từ
chân những cao nguyên và những dãy núi thoai ũìoải
dần ra bờ Ấn Độ Dương là những dải đồng bằng mênh
mông ửiuộc các nước Kênia, Môdămbích.
Trong lòng đâ"t châu Phi chứa nhiều khoáng sản
quý, có trữ lượng lớn như uranium, kim cương, vàng,
crôm, mănggan, bôxít, dầu lửa...
12

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

Hầu hết đât đai châu Phi nằm trong vành đai khí
hậu nhiệt đới. Phía cực bắc ở v ĩ độ 37°20' bắc, phía
cực nam giáp vĩ độ 34''52' nam. Đường xích đạo chạy
qua các nước Gabông, Cônggô, Daia, Uganda, Kênia,
Xômali. Phía đông châu Phi giáp kinh độ 50°. Phía tây
châu Phi giáp kinh độ 20”.
ơ vào một địa th ế khá phức tạp như ử iế nên nhiệt
độ chênh lệch nhau T ấ t nhiều. Vùng đồng bằng ven
:>iển, nhiệt độ chịu ảnh hưởng khí hậu đại dương nên
tương đối thâ^p. Các vùng sa mạc thì khô, nóng.
LưỢng mưa ở đây phân bố không đều. Vùng xích
đạo mưa nhiểu, trung bình m ột năm lOOOmm. Vùng
sa mạc Xahara mưa rất ít, trung bình m ột năm
lOOmm. Một số nơi cả năm không có ữ ận mưa nào.
Sông ngòi phân bố rât không đều. Những sông
lớn, lưu lượng nhiều tập trung ở vùng xích đạo hay
bắt nguồn từ vùng xích đạo và gần xích đạo. Những
con sông lớn quanh năm đầy nước là những đường
giao thông hết sức quan trọng nôì liền từ trung tâm
lục địa ra biển qua Xênêgan, Gămbia, Nigiê, Cônggô...
Đặc biệt là sông Nin dài nhât th ế giới 6671km, từ Ai
Cập ra Địa Trung Hải, bồi đắp miền đồng bằng phì
nhiêu cỊài hàng ngàn km ở phía hạ lưu. Sông ngòi ở
Đông Phi râ't ngắn vì các cao nguyên và núi nằm gần
An Độ Dương, lại có nhiổu ghềnh ửiác. Đây là nlìũng
điều kiện thuận lợi để xây dựng và phát triển thủy
13

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

điện, nguồn than đá ưắng hết sức dồi dào, vô tận
chưa được khai thác bao nhiêu có thể chiếm đến 20%
ữữ lượng thủy điện thế giới. Có những dòng sông có
khả năng cung cấp 137 triệu kw như sông Dambedơ,
300 triệu kw như sông Cônggô...
Động vật ở châu Phi râ't phong phú về số lượng và
chủng loại. Một số loài quý hiếm trên thế giới ngày nay
người ta chỉ còn thây ở châu Phi, tuy vậy không những
không được bảo vệ mà còn bị tàn sát ghê gớm qua
nhiều thế kỷ, nhất là những năm dưới sự ửiống trị của
chủ nghĩa thực dân. Có những tên thực dân tổ chức
bắn giết thú quý để lây da, lông, xương, sừng, ngà voi...
đem bán, có giá trị cao toên thị ưường quôc tế.
Thực vật châu Phi còn giữ đưỢc nhiều sắc thái tự
nhiên, rửiiều loại quý hiếm. Đáng tiếc là nhiều rừng
cây bị tàn phá để xây dimg thành phố, đường sá, bãi
chăn nuôi, đất trồng ữ ọ t rât vô ý ửiức. Nạn lửa rừng
hàng năm làm cạn các nguồn nước, ửiu hẹp môi sừủì,
sa mạc hóa mở rộng trên địa bàn nhiều nước đến mức
báo động nghiêm trọng, đe dọa cuộc sống của hàng
trăm triệu con người.
2. Con người
ở giữa thô' kỷ XVII, dân số châu Phi chiếm 1 /5
dân số tììế giới. Sự xâm lược thuộc địa và buôn bán

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

nô lệ của bọn thực dân từ châu Phi qua châu Mỹ, làm
cho một thời dân số châu Phi giảm sút nhanh chóng.
Đáng chú ý là sau Chiến tranh thế giới thứ hai, dân
số châu Phi lại phát triển nhai-ửi. Thành phần tộc
người ở châu Phi có nhiều chủng loại nhât so với tâ"t
cả các lục địa khác. Họ khác nhau về màu da, ngôn
ngữ, lịch sử văn hóa, trình độ phát triển. Có những
cộng đồng người đã hình thành dân tộc, trong khi đó
có nơi còn là chế độ phong kiến, chiếm hữu nô lệ và
thâp hơn nữa.
Dựa vào sự phân loại các hệ ngữ và đặc điểm lịch
sử, có thể chia dân châu Phi thánh ba vùng văn hóa cơ
bản sau;
a.
Vùng th ứ n h â ị gồm các nước m iền bắc và đông
hắc, có quá ưình hình thành dẫn tộc sớm nhâ% thuộc
níỊỮhệ Xêm itê Khamít.
Phần lớn dân cư ở đây là người A.rập. Một số bộ
tộc nhỏ trong quá trình giao tiếp lâu dài trong lịch sử
đã Arập hóa, nhât là cộng đồng người Bécbe. Người
A rập di cư đến các vùng đâ t phì nhiêu ven bờ biển
Địa Trung Hải ngày càng đông, đã đồng hóa thổ dân
cả về ngôn ngữ, văn hóa. Vùng này gồm các dân tộc
Bác Phi: Maroc, Angiêri, Tuynidi, Libi, Ai Cập và các
nước Đông Bắc Phi: Êtiôpia, Xômali.
15

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

b. Vùng thứ hai, gồm các nước ở Tây Phi, Đ ồng
Phi và Xuđăng ở trung tâm.
Vùng này có thành phần chủng tộc phức tạp n h ất
châu Phi, đa số là người da đen. Họ giống nhau về
màu da, nhưng khác nhau về ngôn ngữ, ưình độ ph át
triển xã hội, đặc ừ^ưng văn hóa. Những cộng đồiìg
người giống nhau về ngôn ngữ, văn hóa nhưng ở trải
rộng trên nhiều nước, làm cho mỗi nước lại bao gồm
nhiều tộc người khác nhau.
c. Vùng thứ ba là châu Phi xích đạo và Nam Phi,
chiếm 30% dân sốử ìếgiớ i.
Ngoài những thổ dân vốn sinh sống từ lâu đời,
còn có người từ các lục địa khác đến châu Phi, nhât là
ữong tíiời kỳ chủ nghĩa thực dân châu Âu mở rộng
xâm lược.
Tôn giáo ở đây cực kỳ phức tạp. Gần m ột nửa số
dân vẫn duy trì các tôn giáo sơ khai ư uyền thổng. v ề
sau, đạo Hồi đưỢc truyền bá rộng rãi, có tín đồ chiếm
40% dân số châu Phi, 90% dân vùng Bắc Phi vá ữỏ
thành quốc giáo. Đạo Kitô đưỢc ữuyền bá cách đây
mấy th ế kỷ, phát triển chậm, vì đạo Hồi đã chiếm lữih
địa bàn từ trước, nên tập ư ung chủ yếu ở mấy nước
Êtiôpia, Mađagátxca, Cộng hòa Nam Phi.
16

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

3. Lịch sử

Châu Phi là một trong nlìững chiếc nôi của loài
người, đã có người vưỢn ra đời cách đây 1.750 triệu
năm. Khoảng từ 7 đến 8 thiên niên kỷ ữước, cư dâ ì
sống dọc tlieo lưu vực sông Nin thuộc lãnh ửiổ Ai
Cập và Xuđăng ngày nay, đã sử dụng đồng ửiau làm
công cụ lao động.
'
Trên dưới 4000 năm tr.CN, nhà nước chiếm hữu
nô lệ đưỢc thành lập ở vùng hạ lưu sông Nữì. Khoảng
3000 năm ư.CN, Nhà nước cổ đại Ai Cập
^ . r đã xuâ't
hiện. Trong thời kỳ cổ đại, nền kữứi tế nông nghiệp và
ứìủ công nghiệp phát ữiển đến ư ình độ khá cao. Cư
dân đã xây dựng hệ ửiống đê điều để bảo vệ mùa
màng, đào kênh tưới tiêu nước và tận dụng phù sa
của dòng sông làm màu mỡ cho đất trồng trọt. Những
nhà trí thức cổ đại để lại những công trìiìh nổi tiếng
như Kim tự ửiáp. Cho đến ngày nay, những bộ óc bác
học và phương tiện kỹ thuật hiện đại nhất vẫn chưa
khám phá hết những bí hiểm của tri tìiức cổ đại về
nhiều môn khoa học tự nhiên.
f

Quan hệ ngoại thương rất tiến bộ, việc lợi dụng
sông nước và biển cả để mở rộng giao lưu giữa các
nước ngoài với châu Phi sớm phát triển. Từ đó nó tác
động trở lại, thúc đẩy cho nền kinh tế và văn hóa các
2- 3HVCP

17

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

nước châu Phi phát triển, hấp thu văn minh của bên
ngoài.
Sau thời kỳ trung đại, ở Bắc Phi thường xảy ra
chiến ư an h thôn tính lẫn nhau. Đầu th ế kỷ tìiứ XVII^
toàn bộ Bắc Phi bị người Arập chiếm. Sự kiện lịch sử
đó dẫn đến những thay đổi lớn không những về kinh
tế và chírủì trị, mà cả về văn hóa, thànli phần cư dân
của khu vực này.
ơ Đông Phi, nhà nước phong kiến ra đời vào thế
kỷ XIII.
Từ tììế kỷ VIII, Vương quôc Gana nhờ khai thác
vàng và buôn bán vàng mà cường thịnh. Đến thế kỷ
XIII, Vương quốc Mali ứìay tíìế Vương quốc Gana ừở
thành vương quốc hùng mạnh nhất trong lịch sử
ư u n g cổ châu Phi. ơ đây có nền nông nghiệp phát
triển mạnh, nhiều mỏ vàng đưỢc khai tìiác. Nhà nước
Mali đã thiết lập quan hệ ngoại giao với các nước
Arập, Marốc và Bồ Đào Nha. Từ giữa thế kỷ XIV,
Vương quốc Mali bắt đầu suy tàn và xuất hiện các
vương quốc mới.

ở Trung

Phi cũng xuất hiện một loạt các vương

quốc khác.
Nói tóm lại, các nhà nước cổ đại và trung đại iã
phát triển khá sớm ở nhiều nước châu Phi, nhưng
không trải đều ư ên khắp lục địa.
18

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

II. Chủ nghĩa thực dân xâm lược châu Phi và
đấu tranh chống chủ nghĩa thực dân
1. Chủ nghĩa thưc dân xâm lươc châu Phi
Từ ứiế kỷ XV, giai câ'p tư sản ra đời và phát triển
ở châu Âu, tìm đường kiếm của cải ở nước ngoài để
tích lũy vôn, mở rộng kinh doanh, Mác và Ăngghen
gọi đó là “ửiời kỳ tích lũy nguyên thủy của chủ nghĩa
tư bản”. Con đường Ấn Độ đi qua Trung Đông bị Thổ
Mhĩ Kỳ khống chế, nên các tàu buôn phương Tây phải
tìm cách vòng qua châu Phi. Những cuộc thám hiểm
châu Phi đã thăm dò khả năng khai thác và đặt ưạm
buôn trung chuyển trên đường từ Âu sang Á được các
đoàn tàu buôn xúc tiến thưc hiện.
Bổ Đào Nha là nước châu Âu đầu tiên có những
đoàn thuyền đến chiếm thuộc địa ở châu Phi. Năm
1415, bọn cướp biển Bổ Đào Nha nhảy vào đâ't
Cônggô. Cuối th ế kỷ XV, sau cuộc thám hiểm của
Vátxcô đơ Gama, những năm 1497-1499, Tây Ban
Nha chiếm vùng bờ biển Bắc Phi, nhifng sau đó lại
để vùng này lọt vào tay đê quốc Ốttôm an. Bồ Đào
Nha không có lực lượng chiếm đât mà chỉ có khả
năng giữ những thương điếm ư ên bờ biển. Cuô'i th ế
kỷ thứ XVI, lợi dụng sự suy yếu của Bồ Đào Nha do
việc Bồ Đào Nha sáp nhập tạm thời vào Tây Ban
19

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

Nha, các nước tư bản Hà Lan, Anh, Pháp tìm đường
đến các vùng châu Phi. Do điều kiện phát triển của
chủ nghĩa tư bản châu Âu lúc đó và những điều kiện
xhắc nghiệt của thiên nhiên, cũng như sự chống đối
của dân bản địa nên chủ nghĩa thực dân chưa thực
ìiện m ạnh chính sách bành trướng. Cho tới năm
1870, chủ nghĩa tư bản đã vượt qua đỉnh cao phồn
thịiTh để bước vào ngưỡng cửa của chủ nghĩa đ ế
quốc, toàn bộ lãnh thổ châu Phi mới bị chủ nghĩa
thực dân phương Tây chiếm 10,5% diện tích, tập
trung chủ yếu ở các vùng ven biển có điều kiện
thuận lợi cho thuyền tàu xâm nhập ỏ Bắc Phi và
Nam Phi. Bổ Đậo Nha chiếm m ột số vùng nhỏ ở Tây
Nam và Đông Nam châu Phi.
Bước vào những thập kỷ cuối của th ế kỷ ũìứ XIX,
với sự phát triển không đều giữa các nước tư bản,
khủng hoảng kữứì tế và cạnh tranh giành giật thị
trường, đòi hỏi nguyên liệu và nhân công rẻ m ạt đồng
ửiời xuất khẩu tư bản, ửiúc đẩy chủ nghĩa tư bản mở
rộng xâm lược.
Trong 5 thế kỷ, từ năm 1870 trở về trước, lãnh thổ
châu Phi bị chiếm đoạt 1/10. Chỉ 1 /4 cuôl tíìế kỷ thứ
XIX, hơn 90% lãnh thổ châu Phi bị thưc dân thôn tính.
Đế quốc ửiực dân chia xé châu Phi teong đó:
20

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

Các nước

D iên tích đất chiếm

SỐ dân bị đô hô

đoạt (triêu km^)

(triêu người)

Anh

7,7

3,7

Pháp

6,7

17

Bỉ

2.3

15

Đức

2,5

10

Bồ Đào Nha

2 ,0

5

Tây Ban Nha

0,4

27

Sự chiếm đoạt đất đai châu Phi trên đây gây ra
những mâu thuẫn mới. Trước hết, do tììế lực của chủ
nghĩa tư bản ở chính quốc phát triển không đều nhau.
Tốc độ kinh tế của Anh phát triển chậm lại, dần dần
mâ"t địa vị bá chủ th ế giới. Chủ nghĩa tư bản Đức ra
đời sau, nhưng phát ưiển với tốc độ cao hcfn tất cả,
đặt ra việc chia lại ửiị ữường th ế giới.
Sự phân bố trên địa bàn châu Phi về diện tích và
dân số với của cải chứa trong lòng đất, trên mặt đât và
sức lao động có khả năng khai tìiác không tương ứng
với sự lớn m ạnh của quan hệ kữih tế tư bản chủ nghĩa
châu Âu.
Mỗi nước đê quốc có m ột chmh sách thuộc địa
riêng. Khi áp dụng vào mỗi nước ứiuộc địa, nhà cầm

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

quyền thực dân lại có những phương pháp tiến hành
và chính sách cụ thể riêng. Mặc dù vậy, tâ"t cả đều
đưỢc che đậy bằng chiêu bài khai hóa, nhằm vào một
mục đích thông nhâ't: áp bức, bóc lột đất nước và con
người ở các nước bị thống ưị. Bộ máy cai trị ửiuộc địa
của các nước đ ế quốc ở châu Phi có ba hình thức khác
nhau: ửiuộc địa, bảo vệ và ủy trị, với hai phương
pháp chủ yếu: cai trị trực tiếp và cai ữ ị gián tiếp.
Phương pháp cai trị gián tiếp được ửiiết lập ở các
tììuộc địa của đ ế quốc Anh từ cuôl thế kỷ ửiứ XIX. Cơ
sỏ lý luận của phương pháp cai ữị này là do toàn
quyền Anh ở Nigiêria Phrêđrích Luđơgarơ đề xướng.
Họ chủ trương bảo lưu nhân tạo những tììiết chế
chứửi trị xã hội cổ truyền ở các vùng do Anh cai trị,
như duy trì chứih quyền cũ, giao chmh quyền vào tay
các ửiủ lĩnh bộ lạc với chính sách cha truyền con nối,
trở thành chính quyền cơ sở tay sai mới cửa chủ nghĩa
ứìực dân, thừa hành mọi công việc từ ư ên giao xuống
như ửiu thuế, bắt nộp nông sản, bắt phu, bắt lừih...
Những người này được bớt lại một phần tiền hay sản
phẩm nộp cho nhà nước để chi dùng. Họ ửiực sự là
một đẩng cấp và giai cấp bóc lột ỏ nông ửiôn. Sau
cuộc cải cách năm 1930, chính quyền thuộc địa chủ
trương thực hiện chế độ ừả lưdng tùy theo chức ừách
khác nhau.
22

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

Qua phương pháp cai ư ị gián tiếp, đ ế quốc Anh
lợi dụng đưỢc nliững thủ lũìh bộ lạc để tự cai trị, gạt
mũi nhọn mâu thuẫn từ chúih quyền đ ế quôc sang
m âu thuẫn nội bộ dân địa phương. Mặt khác, nó giảm
được những chi tiêu trong ngân sách nlià nước, gạt
gánh nặng sang cho nhân dân địa phương.
Thực dân Pháp khác thực dân Anh, sử dụng phổ
biến hình thức cai trị tì-ực tiếp. Chúng xóa bỏ thiết chế
hành chính vốn có của các nước bị xâm lược, ửiay thế
vào đó một bộ máy cai trị thuộc địa do những tên
thực dân Pháp ữực tiếp chỉ huy và quyết định tôì cao.
Mhững nhân viên hành chừửi người bản xứ đưỢc tổ
chức và tuyển dụng theo quy chế đã ban hành. Những
tên lãnh chúa phong kiến hay tììủ lĩnh bộ lạc tham gia
công việc trong bộ máy hành chứìh đã công khai trơ
thành viên chức tay sai ăn lương và ũìừa hành mọi
chủ trương của bọn thực dân.
Tliực dân Pháp chia các khu vực hành chính châu
Phi ihànli từng khôi. Mỗi khối có m ột viên toàn quyền
đứng đầu. Mỗi nước trong khu vực có một thống đốc
đứng đầu. Sau đây là các khu vực có toàn quyền:
-

Tây Phi tímộc Pháp (AOF) có: Xênêgan, Môritani,

Xuđăng, Nigiô, Ghinê, Bờ biển Ngà, Dahômây (nay là
Bênanh)
23

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

- Các nước Phi xích đạo thuộc Pháp (AEF) có;
Gabông, Cônggô B, Ubăngghi, Sát.
- Mađátxca và các đảo Cômo.
Các nước ủy trị, coi như tỉnh của Pháp: Camơrun,
Tôgô; các đât hải ngoại có thống đốc đứng đầu:
Angiêri, Tuynidi, Maroc, Bờ biển Pháp của Xômali.
Từ thế kỷ XVII đến th ế kỷ tiiứ XIX, với sự phát
triển của chủ nghĩa tư bản và việc khám phá những
vùng đâ't mới hoang dã, rộng bao la ỏ châu Mỹ, đòi
hỏi một nguồn nhân lực lớn và rẻ mạt. Tham vọng đó
thúc đẩy các nhà ũìực dân phương Tây nảy ra “sáng
kiến” bắt dân nô lệ da đen từ châu Phi sang bán ở
châu Mỹ. Thực dân Bồ Đào Nha là thủ phạm đầu tiên
buôn bán nô lệ da đen. Quá trình buôn bán man rỢ
đó, một mặt vấp phải sức chống đối của các nạn nhân
từ khi rời quê hương, ữ ên đường đi và đến những nơi
lao động trên đất Mỹ; m ặt khác, bị dư luận tiến bộ và
nhân đạo ở ngay các nước tư bản Âu, Mỹ lên án trên
báo chí, ở nghị ừ^ường, qua nhiều cuộc hội thảo và
viết sách tố cáo.
Bị sức phản kháng từ nhiều phía, một cuộc hội
nghị quốc tế được triệu tập, có 17 nước tìiam gia, họp
ỏ Bruyxen năm 1890 đã ra nghị quyết cam buôn bán
nô lệ da đen. Nghị quyết có ảnh hưỏng tích cực và giá
trị lịch sử nhất định, nhưng không phải bọn buôn bán
24

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

nô lệ d,a đen tuân thủ nghiêm chỉnh ngay. Chúng lám
kín đáo, quy mô nhỏ, trong m ột thời gian nữa rồi mới
tììật sự châm dứt.
Từ khi chủ nghĩa đ ế quôc xuât hiện, xu hướng
xuất khẩu tư bản tăng lên nhanh chóng. Trong gần một
nửa th ế kỷ, cho đến ữước Chiến tranh thế giới tììứ
nhất, tổng số tư bản nước ngoài đầu tư lên tới 854 triệu
bảng Anh, trong đó 70% tập trung ở Cộng hòa liên
bang Nam Phi và Ai Cập, làm cho nền kinh tế ở hai
nước nảy phát triển tương đôì cao hơn ở các nước khác.
Bọn thực dân phương Tây cướp đoạt trắng trỢn
đất đai châu Phi làm đồn điền. Những áất chưa đưỢc
khai phá; đất của cư dân nổi dậy chông chính quyền
thực dân bị tàn sát hoặc bị dồn vào khu vực tập
trung; đât của những người không chịu nổi đóng góp
phải tha phương cầu tììực, đều có lệnh chuyển thành
sở hữu của bọn tư bản thuộc địa trong nông nghiệp,
(í Kênia, khoảng 400 địa chủ Anh nắm 80% toàn bộ
ruộng đất canh tác. N hững đồn điền của bọn tìiực
dân châu Âu lại thu h ú t m ột số lao động là người
bản xứ bị tước đoạt ruộng đâ"t, biến họ trở thành
những công nhân nôhg nghiệp với tiền lương rẻ mạt,
trồng trọt những loại nông sản có lợi nhâ't cho xuât
khâu và có khả năng thu lợi nhuận cao. Phương thức
canh tàc này làm cho nhu cầu đời sống và tập quán
25

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

của dân bản địa bị phá hoại, đảo lộn, đâ"t đai bị bóc
kinh tế trước mắt, mà còn để lại hậu quả lâu dài,
hoàn toàn phu thuộc vào kinh tế chính quốc và đòi
hỏi của thị trường bên ngoài. Những sản phẩm nông
nghiệp cần cho đời sống hằng ngày của nhân dân
ohải nhập từ nước ngoài, qua tay bọn con buôn thực
dân độc quyền, tùy tiện quyết định giá cả để bóp
chẹt người tiêu dùng.
ơ châu Phi có những điều kiện ửiiên nhiên tììuận
lợi cho việc phát triển nhiều ngàrửì công nghiệp quan
ữọng, có giá trị kừih tế rất cao. Bọn thực dân hướng
công nghiệp hoàn toàn phụ thuộc vào chứih quốc về
tìình độ, tììiết bị, chuyên gia và công nhân kỹ ửiuật lành
nghề, về mục tiêu sản xuất... Biểu hiện rõ rệt nhẫt là sự
phát triển không cân đô"i giữa hai ngành khai mổ và chế
biến kim loại. Chiing tập tnm g khai thác nguyên liệu để
đáp ứng nhu cầu của sản xuất công nghiệp ở chính quốc
và xuất khẩu sang nước khác lấy lãi.
Công ty Bristìsh Mmmg của Anh, đến năm 1890
đã kiểm soát 85% sản lượng kim cương toàn th ế giới,
tập trung chủ yếu ở châu Phi.
Vai ữ ò cung cấp nguyên liệu cho th ế giới tư bản
của châu Phi ngáy càng tăng, nhât lá từ sau Chiến
tranh th ế giới lần ửiứ nhất (1914-1918), do nhu cầu
26

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

khôi phục và phát triển công nghiệp mới của các tập
đoàn tư bản lũng đoạn cạnh ưanh nhau và sự phát
triển của khoa học kỹ thuật phát hiện đưỢc những
nguồn klioáng sản mới.
Sự xâm nhập của chủ nghĩa tư bản phương Tây
vào châu Phi làm đảo lộn quan hệ kinh tế, xã hội vốn
có. Những biến đổi đột ngột, sâu sắc do tác động từ
bên ngoài, không phải do sự vận động từ bên trong,
như sự ra đời của giai cấp vô sản công nghiệp ưước
khi có giai cấp tư sản là người bản xứ,... Trình độ văn
hóa rât thâp, nạn mù chữ còn phổ biến, là m ột trở
ngại lớn cho nhân dân tiếp xúc với sách báo tiến bộ và
tư tưởng cách mạng của ửiời đại. Chủ nghĩa thực dân
ra sức lợi dụng sự khác biệt về màu da, ngôn ngữ, tôn
giáo để đào sâu thành kiến vốn có, chia rẽ giai câ"p
công nhân và nhân dân các nước, đồng thời đàn áp
man rỢ những hoạt động chống đối m ang tính chất
dân tộc hay giai cấp.
'^ông dân châu Phi chiếm tuyệt đại đa sô" trong
cộng đổng dân cừ bản địa, bị áp bức bóc lột hết sức
nặng nề trong bôì cảnh đan xen và mâu thuẫn của các
quan hệ giai cấp, tôn giáo, dân. tộc; kết hợp các quan
hệ tìiống trị ửiực dân với thủ lữili bộ lạc, bộ tộc của xã
hội tiền phong kiếh và phong kiến.
Tẩng lớp trí thức ở các thuộc địa châu Phi đưỢc
đào tạo ở các nước đi thông trị họ là chủ yếu, số
27

Download Ebook Tai: https://downloadsachmienphi.com

MORE EBOOKS: https://bookykhoa.com

lượng ít và bị phân hóa mạnh. Một bộ phận ư í thức
bị chủ nghĩa thực dân lợi dụng, mua chuộc, làm tay
sai cho chúng. N hưng phần đông trong số họ có tinh
thần dân tộc, đâu tranh chống chủ nghĩa thực dân và
ý thức bảo vệ chủng tộc da đen chống bọn thực dân
da ưắng. Những người trí thức chân chính châu Phi
sát cánh với giai cấp công nhân và các nhà trí thức
tiến bộ Âu - Mỹ đâu tranh chống chủ nghĩa đ ế quốc,
chống áp bức dân tộc và khinh thị chủng tộc. Được
rèn luyện từ những cuộc đấu tranh giai cấp, vì chủ
nghĩa nhân đạo và tiến bộ xã hội ở các nước tư bản,
những người ư í thức châu Phi hoặc ư ở về nước, hoặc
đứng trên địa bàn của các nước Âu - Mỹ phát huy
ảnh hưởng của đội ngũ và tổ chức của mình, tuyên
truyền vận động nhân dân các dân tộc châu Phi đứng
lên đấu tranh đòi giải phóng, đoàn kết giai cấp công
nhân các nước châu Phi với giai cấp côiig nhân các
nước Âu - Mỹ trong m ột m ặt trận chung, m ột phong
trào chung chống kẻ thù churtg của giai ...