Mục lục
Phần một
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
Phần hai
15
16
17
18
19
20
21

22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
33
34
35

Phần một
Ebook miễn phí tại : www.SachMoi.net

1
SỰ LINH CẢM VỀ MỘT NỖI BẤT HẠNH NÀO ĐÓ TRONG THẾ giới vô thức mù mờ
của anh đã xảy ra.
Đó là vào khoảng lúc 5 giờ sáng. Cả thị xã trung du vẫn còn chìm trong cơn ngái ngủ trễ
nải mà nếu để ý tinh một chút, dường như có thể nghe được cả tiếng cựa mình nồng nàn
của những tấm thân con gái dưới làn chăn mỏng. Sông Đa Quýt thở phập phồng dưới chân
đồi. Một chút sương mù lãng đãng vương trên mái nhà bưu điện. Tiếng mèo động tình cuối
cùng đã yếu đi trong màu da trời bợt bạt như da người chết trôi. Một tiếng giao hủ tiếu mỳ
cô đơn và dấm dứt kẽ răng trườn trong ngõ nhỏ. Bụi và rác từ những chỗ mai phục im lìm
bắt đầu túa ra để từ bây giờ thực thi cái ngôi vị độc tôn cho đến tối hỉm. Tiếng máy nước
nhà ai chảy từng giọt từng giọt gợi lên cái sự tiểu tiện đầu sáng của một gã đàn ông u xơn
tiền liệt tuyến…
Có tiếng gõ cửa vang lên chát chúa như tiếng cối tép nổ miệng hầm. Anh không giật
mình. Nói đúng ra, vào cái tuổi ngoài bốn mươi đã bươn trải đủ chuyện trên đời, anh
không con cái khả năng biết giật mình. Vả lại cả đêm qua anh có ngủ được chút nào đâu
mà giật kia chứ.
- Long à! – Anh gọi cậu con ngủ ở phòng trong – Ra xem ai mà ngõ cửa hỗn vậy?
Anh định nói sớm vậy nhưng cứ nói mạnh thế để tự trấn an mình. Thằng con 17 tuổi,
mới học có lớp 12 mà đã cao 1 thước 65 vừa càu nhàu vừa gãi đùi cành cạch đi ra. Cửa mở.
Cơn gió lạnh cùng với hai, ba bộ sắc phục công an tím tái ùa vào.
- Ông Vũ Hà Nguyên!
Gớm! Giọng ai mà mới sáng ra đã ráo hoảnh, quyền uy thế nhỉ?
- Tôi đây! – Anh chui ra khỏi cánh màn có dính vài ba vết máu muỗi.
- Mời ông đứng lên nghe đọc tuyên lệnh khám nhà và bắt giữ!
Đến rồi đây! Dẫu đã lường trước trăm lần ngàn lần nhưng vừa nghe, anh đã thấy cổ
chân mình sưng phù lên, hụt hẫng, chao nghiêng như chân người khác lắp vào. Thằng con
nhìn bố. Đôi mắt mười bảy mở to đến tưởng chừng không thể mở to hơn được nữa. Rùng
mình. Đôi mắt này sẽ buốt xoáy vào anh không biết đến bao giờ! Nhưng anh lại chỉ, lạy

trời, mong cho cái sự bắt bớ này diễn ra thật chóng vánh, đừng đánh động cho bất cứ một
ai ở khu tập thể này biết cả, lạy trời!
Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam… Cũng những từ những chữ quá đỗi quen thuộc
mà anh đã đọc, đã viết biết bao lần trong các loại giấy tờ công văn của một đời doanh
nghiệp mà giờ đây nghe sao lạ quá! Như của quốc gia khác, của thể chế khác. Và liền sau đó
là cục cằn vang lên những tiếng lục lọi, xô đẩy, ập vào lôi ra, gạt xuống, quằng lên… của
cánh tủ, ngăn kéo, giá sách, chăn màn, nệm ghế…
- Ông Vũ Nguyên! – Vẫn giọng nói nồng nặc mùi đêm – Trong nhà có két sắt, có chỗ cất
giấu tài sản nào khác không?
- Thưa không?
- Vậy tất cả những sổ sách, giấy tờ liên quan đến tiền bạc, tài sản cá nhân ông để ở đâu?
Ông đem gửi chỗ nào?
- Tại sao tôi lại phải đem gửi trong khi nhà chỉ có hai cha con?
- Tức là – Một tệp tiền cả lẻ lẫn chẵn được giơ lên – toàn bộ của cải ông chỉ có mấy triệu
bạc này thôi?
- Tôi không rõ là bao nhiêu nhưng… có lẽ cũng chỉ có thế.
- Vô lý! – Bây giờ mới nghe thấy gắt – Một giám đốc tăm tiếng như ông, một giám đốc
được mệnh danh là tỷ phú khét tiếng như ông mà toàn bộ chỉ có vậy thôi à? Nhà cửa đồ đạc
cũng… Vô lý!
- Xin các đồng chí cứ khám kỹ và nếu cần, cho xác minh tất cả các ngân hàng trong,
ngoài nước.
- Tất nhiên sẽ xác minh. Và yêu cầu ông chỉ được nói khi tôi hỏi. Bây giờ mời ông đi!
- Xin hỏi tôi có phải mang theo cái gì không ạ? Quần áo, chăn màn, thuốc, bàn chải
đánh răng… chẳng hạn?
- Mang đi! Nhưng mà lẹ lên! Cái gì thiếu, mang sau.
Miếng quân hàm trên vai bắt đèn loé sáng. Thiếu tá… Mới chiều qua thôi, viên đại tá
chỉ huy trưởng của anh ta còn tức điên lên vì trận cầu lông đánh thua anh ở sân câu lạc bộ!
Đứng cách con ba bước, anh nói: “Ba không có tội. Có kẻ đã hãm hại ba. Con nhớ lấy
chuyện này… Số tiền này để con đóng tiền học và mua gạo mắm… Ba tin rằng ba sẽ trở về
nhưng nếu không về, con ráng học cho giỏi, ra trường, con hãy làm sáng tỏ mọi điều cho
ba. Ba đi…”
Giọng anh nghẹn tắc nhưng đứa con vẫn chỉ nhìn. Bọn bạn con nó bảo ba mày giỏi

nhất vùng… Nó lại bảo mày có quyền tự hào về ba mày… Mới hôm nào thôi, đôi mắt kia
còn nói với anh như thế.
Lúc đó là 5 giờ 30! Phố xá vẫn vắng tanh. Thị xã vùng bán sơn địa này còn im lìm.
Chiếc xe thùng lăn bánh bon về hướng thành phố lặng lẽ như mọi lần chiếc xe của công
tình yêu cũng lặng lẽ lăn bánh đưa bánh đưa anh về sân bay để thực hiện một chuyến đi ra
Hà Nội họp hay một chuyến công cán nước ngoài.
***
Đời người dài lắm! Vậy nhưng đêm đó đối với anh còn dài hơn cả đời người!
Chỗ của anh đó, vào đi! Từ bây giờ anh là phạm nhân, mọi nội quy anh phải có bổn
phận chấp hành nghiêm chỉnh! Mọi sai phạm cố tình chống đối sẽ bị trừng phạt thích
đáng! Ôi chào! Sao cứ văng vẳng tiếng loa trực thăng gọi xuống ngày nào: “Mọi sự ngoan cố
chống trả, quân lực Việt Nam cộng hoà sẽ buộc phải trừng phạt thích đáng…”
Sau câu nói càu nhàu đầy mùi quản giáo đó là hàng loạt những tiếng nói khác nhừa
nhựa, đều cáng ở đâu đó xung quanh đổ ập xuống đầu: Giám đốc hả? Tổng giám đốc hả?
Vỡ nợ hay ăn cắp? Cái mặt trứng tươi thế kia là chỉ có ăn cắp! – Khổ thằng già rồi thằng
già ơi! Sướng lắm thì khổ nhiều, đời có vay có trả, ráng mà sống, đừng đập đầu vào
tường, nghe lão! – Sao? Có mang theo trong người thứ gì không đó? Bỏ ráo trọi ra làm
một cái lễ nhập môn coi!... Mẹ! Không có cái đếch chi hết. Tiền không! Thuốc không! Thế
thì làm giám đốc làm con mẹ gì – Không sao! Chắc cha này nuốt vào bụng để nuôi béo
“thằng nhỏ” hết rồi. Tụt quần chả ra coi thằng nhỏ còn… chớ được giọt nào không! Tụt!...
Từ đầu đến giờ anh chỉ ngồi im như không nghe thấy gì, không nhìn thấy gì, trống trải
và mụ mị nhưng tới khi có hai thằng mất dạy trẻ tuổi, râu ria, mồm miệng hôi hám vật anh
ngã ngửa rồi một thằng giữ tay, một thằng tháo dây lưng lôi chiếc cạp quần xuống, thằng
khác thọc tay vào dưới háng định bắt đầu thực hiện một động tác mân mó khốn nạn thì trí
nhớ anh sực tỉnh. Một tiếng thét, một cú đạp, một động tác bật dạy mạnh không ngờ
nhưng chỉ tích tắc sau, toàn thân anh đã bị ép cứng xuống sàn nhà, quần bị tụt đến gối,
tênh hênh, thẳng đơ như một thanh tà vẹt bị tán đinh ri vê xuống đường ray. Những ngón
tay sần sượng, thô rám lại tiếp tục cái động tác hồi nãy một cách khoái trá. Anh cố vớt vát
một câu tắc nghẽn: “Các cậu tính làm cái trò bẩn thỉu gì vậy? Các cậu chỉ bằng tuổi con tôi
mà sao…”. Một tiếng cười hực lên: “Để dạy bố cách tự sướng. Một giám đốc cao su chỉ huy
hàng ngàn gái tơ như bố, chắc đêm nào bố cũng sướng, vào đây không có, thèm, chỉ có
cách bố tự tay cầm vào nó mà sướng thôi. Bố hãy bắt đầu cuộc sống thứ dân từ thói quen
nhà nghèo không mất tiền này. Nào! Ráng lên bố! Con giống của bố hết xí quách rôi hay
sao mà cứ mềm èo vậy! Ráng lên… Rồi! Sắp được rồi… được rồi đó! Cha chả! Dòm còn
ngon lắm! Hơn trai tơ”.
Chẳng biết nó có chớ được hay không như từ hai hốc mắt mở trừng trừng đau đớn của
anh, rõ ràng là có những giọt nước mắt khô quánh đang chớ, đang rịn ra thật. Và chính
những giọt nước mắt câm lặng đó đã làm bật lên một giọng trầm khàn cất lên từ góc

phòng: “Để cho người ta yên!” Tiếng nói chán ngắt, mệt mỏi nhưng đầy uy lực đó có tác
dụng tức thì. Tiếng nói của một người đàn ông cao tuổi. Nói mà vẫn nằm. Uy lực mà không
cần căng giọng. Cả bọn ngần ngừ nhìn nhau rồi lẳng lặng về chỗ. Mùi hôi hám loãng ra.
Đến lúc đó anh mới bỗng thấy rỗng roãng cả người. Mùi vị tù đày nếu lúc nãy còn mờ nhoà
thì giờ đây đã hiện hình thật cụ thể, góc cạnh.
Anh oà khóc! Gần hai mươi năm sống trên đời, đây là lần thứ hai anh khóc, khóc vỡ
toác, khóc nức nở, khóc không thể kìm lại được. Lần thứ nhất cách đây hơn hai mươi năm,
năm Sáu Tám, cả đại đội chết hết dưới cầu sông Sài Gòn, anh đã khóc tầm tã suốt quãng
đường đêm ba giờ đồng hồ một mình lủi thủi trở về căn cứ và để bây giờ, cũng là đêm, một
mình…
Đêm không ngủ dài khổ bằng cả một đời. Đêm không ngủ đối với một người hầu như
không bao giờ biết mất ngủ như anh lại dài dặc ngàn lần hơn. Muốn quên đi, không muốn
nhớ gì hết, không thể nhớ được gì cả nhưng trời ơi, sao những mảnh đời xa lắc, những
mảnh đời anh đã trải qua, cả những mảnh đời anh không nhìn thấy lại cứ xôn xao sống
dậy, đứt quãng, chắp nối, tranh cướp, chen lấn, gầm ghì trong anh tan nát thế này…

2
ĐÓ LÀ NHỮNG THÁNG NGÀY ẢM ĐẠM CỦA THẬP KỈ 80, khi cả vùng đất hàng chục
ngàn héc ta đang rung lên, nghiêng ngả, vật vã bởi cái hiệp định cao su Việt Xô có nhiều
khả năng biến thành chú voi khổng lồ bị sa lầy. Khổng lồ! Cuộc chiến tranh khổng lồ vừa
thắng lợi. Một ý chí khổng lồ đã ca khúc khải hoàn. Một nỗi lạc quan khổng lồ đang tràn
ngập khắp bản làng ngõ phố. Những ý tưởng kinh tế khổng lồ được hình thành. Bởi thế, cái
kế hoạch 5 vạn héc ta cao su vặt vãnh này đâu có gì với sức vóc chẻ tre dóc nứa lúc ấy.
Những bộ óc điều hành ở chất ngất tầng cao nghĩ vậy. Và vậy là sa lầy. Sa lầy thành bản
chất. Sa lầy có chiều sâu. Sa lầy không gượng được nữa! Bỗng vỡ ra cái điều quá đỗi đơn
giản mà sao chậm rì đến thế: Đem áp đặt cái thế phá đồn, giành đất hùng mạnh vào thứ
cây im lìm, lành hiền này đâu có dễ. Nó là cây chứ đâu phải trận giặc. Nhưng nó sẽ là trận
giặc một khi con người không hiểu nó là cây.
Trận giặc ấy là thế này: Đất đai nhiều quá! Kế hoạch lớn quá! Nhưng thời gian lại không
cho phép kéo dài. Thế là vội. Vội thì ắt phải huy động tới con người. Người từ khắp bốn
phương dồn về như trảy hội trong hy vọng đổi đời, lật đời, trong hứa hẹn đây là một kinh
đô cao su huy hoàng mà tại đó, con người sẽ chính thức trở thành một công nhân công
nghiệp được bảo hành cuộc sống ấm no ở nhà lầu, điện nước tràn trề từ lúc lọt lòng cho đến
tận ngày nằm xuống. Nhưng chao ôi, những sinh linh phần lớn là nghèo khổ từ các vùng
biển hoang hoá, từ các vùng đồi khô cằn đó lại không biết, không hề có mảy may chút hiểu
biết gì về cái loài cây cho mủ này. Và máy móc, và xe pháo, và xăng dầu được tập kết ùn ùn
mang bóng dáng một cuộc tổng tiến công đại quy mô lần hai, cuộc tiến công hỉ xả vào đói
nghèo. Nhưng máy móc vẫn là máy móc. Nó chẳng thể thay thế được tri thức làm rừng.
Một chủ trương từ trên cao dội xuống: Bỏ máy móc! Tận dụng sức người! Con người sẽ
quyết định hết thảy! Hãy lấy phương châm Ruồng cốt đốt dọn của ông bà làm khẩu hiệu
hành động. Thế là máy móc được đổi bằng xương máu từ một quốc gia xa xôi chuyển về đã
thành đống sắt vụn, xăng dầu thành chất đốt bỏ hoang giữa trời, của nả nhà nghèo mà một
đống đành theo khói bay đi và người thì tiếp tục trồng ẩu, trồng lấy được, trồng bằng mọi
cách để lấp đầy hiệp định. Cả 50 ngàn héc ta đất ngả nghiêng, vỡ vụn. Cây không lớn. Lớn
rồi lại không có mủ. Rừng cây thành vô sinh. Cây rền rĩ, người than khóc. Thiên hạ vỡ
mộng đã lác đác bỏ về. Kẻ mới tới, thoáng thấy cảnh tình cũng ngoắt lưng rùng mình trốn
chạy. Đói rét, bệnh tật, tăm tối, chết chóc… bắt đầu hoành hành. Cái các, cái xấu thừa dịp
nảy mầm ma quái như cỏ dại. Hy vọng đã thành tuyệt vọng. Cao su đi dễ khó về… Câu ca
cũ sao lại thổi buồn đến thế dọc suốt các hàng lô. SOS! Cây cao su kêu cứu! Phận số con
người kêu cứu! Những chiếc xe sang trọng xịch đến rồi lại đi. Những chiếc chuyên cơ từ Hà
Nội bay vào cũng chỉ dừng lại ở trụ sở Công ty mươi phút rồi cất cánh chìm lút vào mây
trời. Chỉ còn lại rừng cây là vẫn đứng im lìm, ngơ ngác. Ngơ ngác và khổ đau cả cái nhìn
của con người. Con người bỗng trở thành thủ phậm và nạn nhân chẳng đừng của chủ thuyết
duy lý đang gào thét vang rừng: Đánh Mỹ được thì làm cái gì cũng được hết, huống chi là
cái cây cao su vớ vẩn này! Các đồng chí! Dàn hàng ngang tiến lên!

Nhưng cái sự dàn hàng ngang ấy không tiến lên được mà lại dậm chân tại chỗ, lún sâu
hơn. Hàng ngàn héc ta cao su èo uộc có khả năng bị loại bỏ. Hàng trăm con người mới
hôm qua còn được gọi là ưu tú bây giờ cũng ngơ ngác đứng co cụm lại với nhau. Xao xác…
Xao xác… Lại xao xác, trống vắng đến rợn người như nỗi trống vắng sau một trận đánh huỷ
diệt cấp chiến lược năm nào.
*
**
… Đại đội trưởng trinh sát Vũ Nguyên trở về với vùng rừng cao su trong cương vị giám
đốc một xí nghiệp công trình đúng vào những ngày oi nồng hầm hập đó, khi anh mới vừa
tròn hai mươi tám tuổi, được nhìn nhận như là chàng sĩ quan trẻ đẹp, có triển vọng nhất
binh đoàn. Anh trở về cùng với cả đội hình trên vạn con người đã lập nên những chiến tích
lẫy lừng trong suốt chiều dài các chiến dịch. Anh trở về trong ý định sắt đá của cấp vĩ mô
rằng, bằng mọi giá người lính phải vực dậy được con voi kinh tế khổng lồ đang rống lên
những tiếng kêu thảm thiết giữa đầm lầy này.
Và những người lính với trữ lượng nhiệt tình chưa mất đi nhiều lắm sau cả chục năm
buông toả vào trận mạc đã phần nào thực hiện được cái ý định mang bản chất cao đẹp
nhưng cũng quá đỗi thiệt thòi nước sông công lính ấy.
Những tưởng vực dậy được là xong, là lại trở về đội hình chiến đấu đầy kỷ niệm đau
thương và hào sảng nhưng anh đâu ngờ rằng, con voi khổng lồ khoác làn da nhám xúi duy
ý chí đó đã vĩnh viễn gắn số phận những người lính vào số phận trường sinh của nó, gắn
cho đến tận bây giờ, khi anh đang nằm trên chiếc giường xi măng lạnh lẽo, có những răng
rệp cắn nhôn nhốt ở khe mông nơi đây.
Cuộc đời anh có lẽ sẽ không đến nỗi bị xô đẩy đến cái hoàn cảnh khốn nhục này nếu
như ngày ấy, sau ba năm phụ trách xí nghiệp công trinh, anh không đột ngột được điều
xuống cứu nguy cho một nông trường trọng điểm đang có nguy cơ tan rã. Chậc! Thì cũng
chỉ là có lẽ thôi chứ nước đời muôn vạn ngóc ngách biết đâu mà lường. Cũng như những
lời khuyên vừa chân tình vừa bỗ bã của bạn bè khi biết tin anh sắp rời xa họ kia:
“Vớ vẩn! Cậu ở đây đang yên đang lành, chí ít cũng còn chút bóng dáng kỷ luật nhà
binh, sống đỡ phải nhìn trước ngó sau, xuống đấy để mà vỡ mặt à?”
“Ông có biết cái nông trường ông sắp xuống nó là thế nào không? Đồi nghiền thịt đấy!
Mới có ba năm mà nó đã cho ra bã bốn đời giám đốc rồi. Cậu liệu được mấy hả, hay là nó
chỉ chờ cậu xuống là cái miệng đỏ lòm của nó sẽ táp một phát gọn hơ?”
“Nghĩ lại đi sếp ơi! Tính sếp thẳng thế, nóng thế, lại nhiều khi tỏ ra rất yếu mềm, nhẹ dạ
thế, xuống nông trường nhiều cái chướng tai gai mắt, nhiều cái hiểm độc lắm, không trụ
nổi đâu”.
“Này, em bảo thật nhé, có khi nào anh nghĩ người ta đang có ý định nhổ anh đi bằng

cách ném xuống một cái xoáy nước toàn ba ba thuồng luồng để anh không có dịp ngoi lên
được nữa không?”
“Nó nói đúng đấy. Ông anh thử nghĩ lại cái vụ đồi tiền hay cái vụ khoán sản phẩm tí nữa
thì đưa ông anh đến cửa nhà tù xem. Ôi! Cõi đời phức tạp thấy mẹ mà ông anh cứ phiêu
diêu lãng mạn như bay trên mây ấy thôi. Nhớ không?”
…
Anh nhớ chứ! Nhớ bỏng rát cả cổ họng nữa là khác bởi chuyện đó mới xảy ra cách đây
có hơn một năm và anh, cho đến lúc ấy anh cũng chỉ mới có ba mươi hai tuổi chứ mấy!
Anh không thích sự đổi tiền, đúng! Đổi làm gì khi nền sản xuất còn quá ư ăn đong thế này
để rồi trước sau đồng tiền lại tuột giá như cái gã mắc bệnh đại tràng tuột hết đồ ăn thức
uống ra đằng mông, mất công! Cuộc sống hậu chiến chưa đâu vào đâu mà đã đổi tiền là dễ
làm rối tung mọi sự lắm! Đúng, anh đã oang oang nói thế và tất nhiên chẳng ai để cho anh
được nói thêm câu nào. Người ta đưa công an đến. Họ triệu anh lên huyện rồi lên tỉnh. Họ
buộc anh phải giải trình này nọ. Họ bảo anh phát ngôn quá ư là vô tổ chức, dung tục, đây là
chủ trương lớn của nhà nước, đồng chí là cán bộ, là đảng viên mà lại nói vậy là có khác chi
tiếp tay cho bọn xấu đang từng giờ từng phút nhăm nhe cắn vào thành quả cách mạng,
nhăm nhe đánh vào chủ trương của nhà nước ta! Anh cãi, cãi rất hăng, cãi như người ta nó
là cãi có lý luận đàng hoàng và nói chung, khi còn trẻ lại vừa kiêu hùng bước từ trong rừng
ra là hay cãi lắm.
Đáng lẽ là sự cãi đó sẽ dẫn anh đến rất nhiều phiền hà, thậm chí cả tai hoạ nếu như ông
bí thư huyện, vốn là người từng trải, lại có mối quan hệ chiến đấu nhiều năm trên một địa
bàn sinh tử không đứng ra che đỡ. Đỡ xong mới bảo: “Mày khâu bớt cái mồm mày lại,
thằng khùng! Dù chủ trương có đúng hay không nhưng mày là thằng cộng sản, mày phải
chấp hành. Khỉ khô cái mồm mày! Im súng cả mấy năm rồi mà vẫn giữ cái trò la hét oai
oải như ngày nào xông vào đồn giặc là chết sặc máu đấy con ạ!”. Nói phải củ cải cũng nghe.
Thì im.
Vậy rồi cũng người bí thư nói tiếng Thượng sõi ngang tiếng Kinh được dân coi như
thánh sống kia ít tháng sau lại đã âm thầm ủng hộ cái phương thức khoán sản phẩm trong
kinh doanh, sản xuất của đơn vị anh. Thanh tra xuống một chục đoàn. Ban giám đốc công
tình yêu gọi lên cũng một chục lượt. Anh bị xoay ngược xoay xuôi đến bạc cả tóc râu suốt
ba tháng liền. Thế này là tiếp tay cho tư bản, là nô lệ cho kiểu làm ăn phi pháp bóc lột, là
phá tận gốc các nguyên tắc kinh tế Xã hội chủ nghĩa ưu việt, la… Nói chung người ta chút
nữa thì tống anh vào trại tâm thần. Khoán khiếc gì? Sao lại khoán? Bao nhiêu năm hậu
phương mênh mông có khoán đâu mà vẫn nuôi được tiền phương làm nên kì tích thế kỉ?
Đồng chí đã là cái gì mà dám một thân một mình lội ngược dòng cơ chế? Anh lại cãi. Cãi
cũng hăng và cũng lý luận không kém. Không! Tôi không lội ngược dòng gì hết, tôi chỉ quá
xót ruột khi ngày ngày phải nhìn cái cảnh công nhân của tôi sống lắt lay, làm lắt lay, ăn lắt
lay, cái gì cũng lắt lay để rồi khi nằm xuống cũng lắt lay không ra cái giống người! Cuộc đời
dài lắm! Nếu ngày qua ngày cứ lắt lay, trễ nải, nhàm chán như thế thì khác chi loài muông

thú, cây có, không vui buồn, không khát vọng, không chuyển dịch đổi thay. Tôi muốn công
nhân của tôi có niềm mê say, háo hức mỗi sáng ngủ dậy. Vì thế tôi phải khoán. Khoán như
khoán đào hầm tránh B52 trong rừng. Các đồng chí có biết cái khaons đào hầm đó không?
Đào hăng lắm. Đào cho mình. Bị thương, sốt rét cũng bật dậy mà đào. Đào như điên như
dại. Đào say sưa. Đào chính xác từng phân đất. Đào cho khỏi chết. Vậy thôi.
Người ta sẽ cách chức anh dẫu mù mờ không hiểu rõ lắm vì sao phải cách chức nếu như
cũng chính cái người bí thư địa phương đầy mình uy tín kia lại không phóng xe xộc ngang
vào cuộc họp Đảng uỷ. Ông bảo hãy khoán! Có một ông bí thư tỉnh ở một tỉnh trung du
ngoài kia cũng khoán sản trên đất canh tác như thế này, cũng bị mất chức, cũng ối chuyện
rầy ra nhưng đang được nghiên cứu lại, đích thân chủ tịch nước đi nghiên cứu và xem
chừng có vẻ xuôi. Rừng cao su thuộc nhà nước nhưng đảng bộ công tình yêu cao su lại
thuộc cấp uỷ địa bàn nên lời nói phát ra từ hai hàm răng bị cà cụt kia cũng có sức nặng
lắm. Anh thoát. Nhưng lại bị mắng. Mắng nhẹ hơn. Miệng mắng mà mắt cười: “Vừa phải
thôi mày! May mà có cái ông to tướng ở ngoài kia đỡ đạn dùm chứ không lần này mày tiêu
rồi. Thích làm người hùng à? Thích là một trong những người đầu tiên phất cao ngọn cờ
khoán sản trong cả nước à? Coi chừng cờ rách mà người tan đó!”. Bị mắng mà ruột mát
như được uống nước dừa đầu hạ.
Ông tính đang không chui vào cái miệng đỏ lòm, lởm khởm nanh vuốt của nó ư? Chớ
dại! Anh không dại và anh cũng chẳng muốn làm người khôn. Vả lại, đời dài lắm, thi
thoảng cũng phải dại một chút cho nó tỉnh ra, nếu khôn cả đã thành Rô bốt hết trọi trơn
còn gì. Vả lại, anh cũng muốn thay đổi môi trường cho vui, càng khó càng vui, càng gian
nan càng muốn thử sức. Anh nghĩ thế và cũng trả lời thế. Song có một điều thầm kín mà
anh không thể nói ra, không tiện nói ra, đó là cái sự chấp nhận xuống nông trường ở nơi
anh còn vì bóng dáng một người con gái tên Thương. Hà Thương…
Sự ra đi lần này của anh trong hành trang chỉ mang theo hai tài sản: Tình yêu trắc trở
và cây kèn kỉ vật của một đồng đội đã ngã xuống trao lại. Chàng trai người Hà Nội vốn là
con một gia đình nghệ sĩ đang học dở trung cấp âm nhạc thì được lệnh tổng động viên ra
chiến trường ấy, vào những giờ rảnh rỗi giữa hai trận đánh đã tận tình dạy anh cách sử
dụng cái cây kèn lạ ngoắc lạ ngơ trông như ống lươn nâu quánh này. Anh học được nhiều
bài lắm nhưng không hiểu sao Vũ Nguyên lại chỉ thật thích có mỗi bài Cái chết của con
thiên nga! Sự ra đi của cái đẹp… Cái chết của những điều cao quý… Cuộc sống thật mỏng
manh… Thiên nga mỏng manh! Phải chăng âm hưởng thăm thẳm của nó có cái gì giống
cuộc đời, tâm hồn, số phận những người lính đang từng ngày ngã xuống vì một ý tưởng
thiêng liêng luôn được ủ ấm trong lồng ngực. Và rồi lạ chưa kìa! Lại cũng chính cây kèn và
bản nhạc con thiên nga… đó, giống như một định mệnh, đã cho anh có dịp được gặp em,
yêu em và… xa em! Dạo đó…

3
KHÔNG NGỦ ĐƯỢC?
Tiếng hỏi khàn khàn và dóng một ấy là của một ông già hồi tối đã lên tiếng bênh vực
anh. Anh không trả lời. Nói đúng hơn là anh không thể trả lời, không muốn trả lời. Hình
như gà ngoài phố đã gáy canh một? Tiếng gà… Xưa nay anh có bao giờ để ý đến tiếng gà mà
sao giờ đây nó lại thấm thía cái nghĩa yên hàn, tự do đến thế. Anh trở mình. Sàn xi măng
kích thuốn vào từng đốt xương. Trời ơi! Đã có bao giờ kể cả thời chiến tranh anh phải nằm
như thế này! Hai mươi năm làm doanh nghiệp, cũng ngần ấy lần hoặc hơn thế những
chuyến đi nước ngoài, đi về Thành phố, đi ra Hà Nội… Những chuyến bay, những căn
phòng sang trọng, những chiếc giường êm ái, những hương vị quý phái, những… Anh
thoáng rùng mình. Đêm nhà tù sâu thẳm như đêm trong địa ngục. Từ đầu đêm đến giờ
anh không hề chợp mắt. Không dám chợp mắt dẫu đầu óc ê ẩm, thân thể mỏi nhừ. Bởi lẽ,
chỉ cần thoáng chợp đi một chút, khi tỉnh dậy, chợt nhận ra cảnh ngộ hiện tại của mình là
lại bàng hoàng, bủn rủn hết cả người. Giống như năm xưa nằm giữa hàng rào địch chờ giờ
nổ súng, gió đồng bưng mát quá mà anh cũng đâu có dám thiu thiu. Thiu thiu rồi, tỉnh
dậy, lại đập mặt vào hoàn cảnh máu me và có thể sẽ vĩnh viễn ra đi khỏi cõi đời chỉ một lát
nữa, đầu óc tê dại đi kinh hoàng lắm!
- Cố ngủ đi một chút! Đêm đầu vào đây ai cũng vậy nhưng chỉ vài đêm là quen.
Anh vẫn nằm im. Ông ta là ai? Một tên giết người, một kẻ hiếp dâm, một giám đốc cũng
mang vạ tham nhũng như anh hay một gã buôn lậu ma tuý như những kẻ đốn mạt, nham
nhở hồi tối? Chao ôi! Có ai ngờ đến cái tuổi ngoài bốn mươi này, mình lại bị sống chung
phòng với bọn tội phạm ghê tởm như thế! Tội phạm… Mà anh cũng có sáng giá gì hơn.
Anh cũng đang hiện hình là một tên tội phạm già đó thôi. Có tiếng sột soạt. Anh hé mắt
nhìn. Người bạn tù đã trở về chỗ, nằm ngửa, vẩn vơ nhả khói thuốc lên trần nhà. Góc kia,
sát tường, hai gã trai trẻ đang nằm úp thìa vào nhau, dưới vệt đèn bảo vệ vàng vọt từ ngoài
sân hắt vào, đôi mông để trần cũng vàng vọt của chúng cọ chịn, ghì xiết mỗi lúc mỗi
nhanh… Trời! Nước mắt anh lại rịn ra. Hà Thương ơi! Lúc này em đang ở đâu? Em có biết
tôi đang phải sống cạnh những thằng người như thế nào…
Hà Thương… Tôi đã để mất em một lần và giờ đây, chắc tôi sẽ chẳng bao giờ có lại được
em nữa!
*
**
Toàn cảnh nông trường khi anh xuống diễn ra thật thảm hại. Giống như cái xí nghiệp

công trình của anh thời chưa khoán sản phẩm. Tất cả đêu phực lên cái mùi vị mốc thếch,
lởm khởm của một cánh rừng đang vào kỳ tàn lụi. Cây lởm khởm, cây thực sinh nằm cạnh
cây mới trồng, người lởm khởm, mủ chảy từng giọt như bầu vú mẹ tong teo đã kiệt sữa,
ngày ảm đạm, tối trở về trong âm u dầu đèn, đường sá lầy lội, mái lá trống hoác như những
con mắt mù loà nhìn lên bầu trời tím tái õng nước, mắt người lớn trĩu nặng tâm tư, bụng
trẻ thơ chứa đầy khoai sắn và thuốc kháng sinh, một ca sốt rét phải cáng đi mất ba ngày,
đầu tuần cán bộ chủ trì các đơn vị lên công tình yêu giao ban phải lội bộ, cơm đùm cơm
nắm cứ như cái anh đi thăm tù, bóng dáng người cạo mủ lẩn quất, lầm lụi trong rừng sâu
gợi nhắc những hồn ma bóng quế, những cô nữ tu khổ ải ngày nào, nước da con gái xanh
úa dần đi theo màu lá, thỉnh thoảng nhìn nhau cười, cái cười lại như khóc và đó đây trong
các khoảnh đất ẩm ướt đầy cỏ lác, đã rải rác hiện lên những nấm mồ oan nghiệt chết vì đói
khát, vì bệnh tật…
Nhưng cái thảm hại nhất lại nằm lẻ khuất trong lòng dạ con người mà lúc đó anh không
tài nào nhận biết được. Chẳng một ai có thể nhận biết được. Bởi nó đã diễn ra trước khi anh
khăn gói xuống đây. Nó ủ dấm, nằm gọn cho đến suốt những năm tháng sau này. Con
người đó có cái tên thật lành hiền nghe như khoai như sắn: Phạm Đăng Điền. Đăng Điền
kém anh vài ba tuổi, thông minh, sắc sảo, văn hoá được đào tạo khá cơ bản, lúc ấy đang giữ
chức đội trưởng, và có lẽ là vào loại đội trưởng giỏi giang kỳ cựu nhất của hơn hai chục nông
trường trong toàn Công tình yêu.
Anh ta đang ngồi trước mặt phó giám đốc Đoàn Thanh, một cấp phó nông trường cũng
kỳ cựu không kém. Và hai cái kỳ cựu đang chụm đầu vào nhau, chỉ giãn cách bởi chai đế đã
vơi hơn một nửa, xung quanh là rừng cây cao su sắp đến kỳ cho mủ toả bóng xanh mát như
ánh trăng ma quái.
- Hắn sắp về đấy – Điền nói.
- Biết! – Đoàn Thanh nhìn đi đâu.
- Hắn là một tay cứng, chắc sẽ xáo tung lên tất cả.
- Biết!
- Và khi ấy, chắc anh em mình chỉ còn cách là cúi đầu răm rắp.
- Sao nữa?
- Và rồi là cuộc sống sẽ ngột ngạt không chịu nổi.
- Cậu ngột ngạt?
- Chả riêng ai.
- Còn gì nữa không?

- Nói chuyện với anh chán như cơm nếp nát!
- Thì tôi có bắt cậu nói.
- Nhưng hắn sắp về. Ít nhất cái sự về này cũng xúc phạm đến anh chứ?
- Tôi?
- Anh. Tuổi đời tuổi đáng anh hơn hắn, hồi bộ đội quân hàm anh phong trước hắn, anh
lại là phó của bốn đời giám đốc, các giám đốc cứ lần lượt bị đốn, còn anh vẫn như bàn
thạch, riêng điều đó cũng đủ để kỳ này anh lên nắm cái ghế giám đốc chứ không phải hắn,
một thằng cha căng chuskieets một mẩu trồng trọt không biết. Nói thật tình nhé, em buồn
cho anh!
- Chứ không phải buồn cho cậu?
- Và chán nữa! Chính cách cư xử quá sức nhu nhược của anh đã xúc phạm đến cả chúng
tôi, những đứa đã lăn lộn với mảnh đất này ngay từ ngày người còn ngủ chung với cọp.
- Ý cậu?
- Ý anh chứ. Anh phải tỏ thái độ, phải ra mặt phản kháng, phải có tiếng nói lên tổ chức.
Chúng tôi sẽ đứng bên cạnh anh.
- Xin lỗi nhé! Mình chịu. Mình mệt rồi và mình cũng không mê mụ cái chức giám đốc
ấy lắm để phải phản kháng một cái gì. Hình như cái số mình sinh ra chỉ để làm phó, chỉ để
phò một ai đó. Hồi chiến tranh cũng vậy, bây giờ cũng vậy.
- Nhưng hắn không đáng để anh phò. Và kẻ hắn thanh toán trước hết sẽ chính là anh.
- Miệng lưỡi cậu như rắn! Cứ làm như đây là vương quốc của một thế giới ngầm.
- Hơn cả thế giới ngầm nếu ta không biết cách tự vệ.
- Nói rõ ra xem nào!
- Phải đánh phủ đầu ngay từ khi hắn bước chân về.
- Cậu đánh?
- Nếu cần, nếu anh vẫn giữ thái độ im lặng.
- Bảo này! Nông trường đang tan nát, bộ sậu nông trường đang ba bè bảy mối, làm gì thì
làm, mặc các cậu nhưng cái gì cũng phải cho có chừng mực. Đừng vì một điều gì đó mà làm
công nhân cực khổ thêm.
- Vậy nhé! Ông anh ngầm thoả hiệp rồi đấy nhé! Cấm không có chuyện nửa đường nghĩ
lại đâu đấy. Và yên tâm đi. Hắn cút rồi, người mà bọn này công kênh lên đặt vào chỗ cần

đặt thì chỉ có là ông anh.
- Cái đó mình… không biết.
Anh có quen Đăng Điền. Và tất nhiên cũng biết cả Đoàn Thanh. Hồi anh mới ở bộ đội
chuyển ra thì Đăng Điền cũng vừa từ một tỉnh cực Nam Trung Bộ nhập vào. Nghe đâu hắn
cũng có một thời lên xanh đánh giặc hăng ra trò rồi sau đó không hiểu vì lý do gì lại trở ra
làm dân hay được tổ chức cử ra hoạt động trong dân không biết nữa. Hai môi trường, hai
tiểu sử nhưng sống với nhau lại khá hoà hợp. Phải chăng cùng là dân Thành phố, cũng đã
từng là sinh viên, lại có chút đồng điệu về tâm hồn tình cảm, người yêu âm nhạc, kẻ thích
chụp ảnh, vẽ tranh và đặc biệt là đều cùng rất yêu rừng nên gặp nhau một cái là mến ngay.
Mến nhưng vẫn có cái gì không thật gan thật ruột. Sau rồi người ở lại làm đội trưởng, người
chuyển qua làm giám đốc xí nghiệp, xa nhau và hầu như không có tin tức gì về nhau cho
đến tận bây giờ. Điều ấy anh hiểu rõ cũng có căn nguyên của nó. Đó là một lần uống rượu
tranh luận về chuyện người Cộng sản có biết làm kinh tế không hay là… Điền đã tưng
hửng: “Tôi không thích gì chế độ nguỵ, cũng không ưa gì Mỹ nhưng Cộng sản chúng ta còn
phải học ở họ nhiều lắm cách cai trị và cách quản lý kinh tế ngoài những khả năng đánh
đấm, võ biền đã lỗi thời”. Lúc ấy không kìm được, anh đã kéo Điền ra một chỗ vắng, nói:
“Cậu bắt đầu nhờn rồi đấy! Câu đó của ai đó nói ra thì có thể châm chước nhưng cậu, cậu
đã từng là lính, dù là một thằng lính không đi hết cuộc chiến tranh chăng nữa nhưng cậu
không nên nói cái giọng xổ toẹt đó, hèn lắm!” Điền không nói lại, chỉ cười lạnh: “Có thể tôi
sai… Tôi không biết thật… Tôi xin lỗi!” Nhưng đôi mắt lanh lợi của hắn lại chuyển màu
xám đục như đang có những cơn giông tích mưa vần vụ bên trong.
Phải chăng mọi chuyện được bắt đầu từ cái câu mắng văng ra một cách chân tình đó
hay còn vì một lý do mù mờ nào đó không hiểu nổi, dẫu rằng khi anh trở về, Điền cũng
đang là một thành viên của đảng uỷ nông trường! Nhưng còn Đoàn Thanh, tiểu đoàn
trưởng cũ của anh, một con người ngay thật, hiền lành, không thấy nói ác về ai, không một
lần xử tệ với ai, mộ con người đã có lần lạc rừng cõng nhau cả chục ngày, thoát, đã khóc nấc
như đàn bà: “Đây là nghĩa tử sinh không bao giờ quên được, từ nay tao với mày kết nghĩa
anh em, thề sống chết…” Chả lẽ con người ấy cũng cùng một duộc với hắn ư? Anh không
tin. Cho đến bây giờ đã khoác danh tù tội, anh vẫn không thể tin! Còn Hà Thương… Lúc
này cô có biết anh đã bị bắt không và nếu biết thì thái độ, tâm trạng cô sẽ như thế nào?
Đàn bà… Ôi! Đàn bà… sao càng sống nhiều năm trên đời lại càng thấy họ là không thể hiểu
nổi như thế?
*
**
… Lúc đó Hà Thương đang cắm cúi cạo mủ trên phần cây của mình. Nhìn cô thật khác
với các chị em trong tổ: dáng cao, mảnh, nước da trắng, khuôn mặt thanh thoát, đẹp,
những ngón tay thon dài dường như không phải dùn để làm cái công việc này và đôi mắt
lúc nào cũng phảng phất nét buồn kín đáo. Giữa những cô gái chất phác khác, cô gây ấn
tượng đến nỗi coslaanf một nhà thơ đi thực tế xuống đây đã phải thốt lên: “Như một diễn

viên đang thể hiện vai cô gái cạo mủ cao su”. Cô chỉ lặng cười. Còn giờ đây, nhìn những
giọt mủ ứa ra nhọc nhằn mà cô héo ruột héo gan. Nghe đâu giống cây này nếu trồng tốt,
chăm sóc tốt, biết chăm bẵm biết yêu tương trân trọng nó, từ sáng đến giờ nó đã tràn ra
cho người cả miệng tô sữa trắng ngần rồi chứ không phải cạn queo dáy bát như giọt nước
mắt người mù như thế này. Đau lưng quá! Làm bạn với cây cối cả nửa năm rồi mà sao cái
lưng chẳng mềm đi được một chút? Mỗi một ngày công suốt từ 4 giờ sáng cho đến 3 giờ
chiều là phải đảm bảo cạ...