• Đất Gia Định xưa, Sơn Nam

- In lần đầu, NXB Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 8-1984
- In lần hai, NXB Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 7-1993
- In lần ba, NXB Trẻ, tháng 12-1997

• Bến Nghé xưa, Sơn Nam

- In lần đầu, NXB Văn nghệ, Tp. Hồ Chí Minh, tháng 9-1992
- In lần hai, NXB Trẻ, tháng 9-1997

• Người Sài Gòn, Sơn Nam

- In lần đầu, NXB Trẻ, tháng 6-1992
- In lần hai, NXB Trẻ, tháng 12-1997

NHÀ XUẤT BẢN TRẺ GIỮ BẢN QUYỀN
Copyright © 2003, 2009 Tre Publishing House Co.Ltd

BIỂU GHI BIÊN MỤC TRƯỚC XUẤT BẢN DO THƯ VIỆN KHTH TP.HCM THỰC HIỆN
General Sciences Library Cataloging-in-Publication Data
Sơn Nam, 1926-2008
Đất Gia Định, Bến Nghé xưa và người Sài Gòn : biên khảo / Sơn Nam. - T.P. Hồ Chí
Minh : Trẻ, 2013.
516 tr. ; 20 cm.
1. Nam Bộ -- Lịch sử. 2. Gia Định (Việt Nam) -- Lịch sử. 3. Gia Định (Việt Nam) -Đời sống xã hội và tập quán. 4. Gia Định (Việt Nam) -- Điều kiện xã hội. 5. Thành phố Hồ
Chí Minh (Việt Nam) -- Lịch sử.
1. Vietnam, Southern -- History. 2. Gia Định (Vietnam) --History. 3. Gia Định
(Vietnam) -- Social life and customs. 4. Gia Định (Vietnam) -- Social conditions. 5. Ho Chi
Minh City (Vietnam) -- History.
959.779 -- dc 22
S698-N17

Tái bản lần thứ 2

SƠNNAM
ĐẤT GIA ĐỊNH
- BẾN NGHÉ XƯA
& NGƯỜI SÀI GÒN

LỜI GIỚI THIỆU

Ở tập sách nầy, Nhà xuất bản Trẻ mong muốn giới
thiệu đến bạn đọc một cái nhìn khá toàn diện về vùng
đất Nam Bộ - với một tên gọi thân thuộc Gia Định. Dù
là Gia Định phủ, Gia Định trấn hay Gia Định thành,
tên gọi vùng đất ấy – đất Gia Định – cũng gồm cả Nam
Bộ, với trung tâm hành chính, quân sự quan trọng là
Bến Nghé - Sài Gòn. Từ đất Gia Định xưa, chúng ta
tìm hiểu sâu hơn về Bến Nghé - Sài Gòn, vùng lãnh thổ
cơ bản đã định hình trong thế kỷ thứ XIX với ba đơn vị
hành chính: Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định. Phần lớn
vùng đất Bến Nghé - Sài Gòn xưa nay thuộc Thành phố
Hồ Chí Minh. Từ không gian rộng (Đất Gia Định xưa)
đến không gian hẹp (Bến Nghé xưa) bạn đọc sẽ có dịp
làm quen với Người Sài Gòn – nhưng chủ nhân cũ và
mới của vùng đất đã từ lâu trở thành một phần không
thể tách rời của Tổ quốc Việt Nam.

7

Tập sách Đất Gia Định - Bến Nghé xưa và Người
Sài Gòn được xuất bản lần nầy nhằm giúp bạn đọc có
điều kiện nghiên cứu một cách toàn diện về đất và người
Sài Gòn - Gia Định xưa để hiểu hơn về đất và người
Thành phố Hồ Chí Minh hôm nay.
Cả ba tác phẩm đều được tác giả biên soạn trong
những thập kỷ cuối thế kỷ XX, được tái bản nhiều lần
trong nhưng năm qua đã minh chứng sức thuyết phục
của loại đề tài này.
Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc.
SƠNNAM
ĐẤT
GIA ĐỊNH
XƯA

NHÀ XUẤT BẢN TRẺ

Đất Gia Định Xưa
BIÊN KHẢO

9

SƠNNAM
ĐẤT
GIA ĐỊNH
XƯA

LỜI MỞ ĐẦU

11
Chúng ta khó lòng hình dung được hết nỗi khổ của
những lớp người đi trước trong cuộc khai hoang vùng
đất phía Nam. Phần lớn họ là cư dân miền Trung sống
dưới chế độ quân - quyền của chúa Nguyễn tham ô, hà
khắc, phải lâm vào cảnh - như Nguyễn Cư Trinh tâu
bày - “mười dê đến chín người chăn, nghèo khổ, thất
nghiệp rất là đáng thương”, chấp nhận rời bỏ làng quê
với những mồ mả tổ tiên để làm những kẻ lang thang,
phiêu lưu kiếm sống nơi miền đất lạ. Họ còn là những
tù nhân phải tội lưu đày biệt xứ, vĩnh viễn không được
quay về nơi đã cắt rốn, chôn nhau, và hẳn đa số là những
phần tử bất trị, không chịu sống kiếp khuất phục, ươn
hèn trước bọn cường quyền nhũng lạm...
Bấy giờ, tiến về phương Nam là muốn giã từ nghèo
đói, thoát ly ngục tù của những ràng buộc phong kiến

SƠNNAM
ĐẤT
GIA ĐỊNH
XƯA

giam hãm đã mấy ngàn năm, vượt khỏi mảnh đất quê
nghèo càng ngày càng chật chội hơn về diện tích và
nghẹt thở hơn về mặt tinh thần, để mong tìm kiếm một
chân trời mới.
Nhưng tiến về Nam, cũng là tiến về miền đất hoang
vu, đầy những muỗi mòng, rắn rết, đầy những trăn sấu,
hùm beo, và trong từng bước khai phá gian nan đương
đầu với những bất trắc khôn lường từ phía thiên nhiên
và phía con người. Trên vùng đất mới, kể như ổn định,
họ vẫn không thoát ra khỏi khổ nạn từ những tranh
chấp, phân ly, từ những chiến tranh xâm lược và vẫn
chưa thoát hẳn được đói nghèo, luôn phải gồng mình
chia phần trách nhiệm khổ đau với toàn dân tộc.
Song trên vùng đất “sen tàn hơi ẩm, bần gãy mặt
bùn”, những người Việt đã chứng tỏ được mình, tìm
gặp lại mình, qua sức chịu đựng trường kỳ trước các
thử thách, qua tài sáng tạo trước các tình huống khắc
nghiệt, qua sự hòa đồng tuyệt diệu với những con người
thuộc các dân tộc khác nhau với những văn hóa khác
nhau, để hoàn thành một lãnh thổ khang trang chứa đầy
sức sống và giữ vững được tính cách thống nhất nhiệm
màu của dân tộc mình.
Làm sao hiểu hết cung bậc, nhịp điệu của bản trường
ca - đồng thời là bản hùng ca - Nam tiến của dân tộc
Việt, nếu không có những công trình ghi lại, dầu là
muôn một, những chặng đường đi của các tiền nhân?
Rất nhiều bạn trẻ ngày nay cần được quay về nguồn
cũ, tìm hiểu về sự hình thành những vùng đất mới, với sự

lập ấp dựng làng, với sự đào kinh mở rạch, cùng những
thói ăn nết ở và những chiến đấu mọi mặt để tồn tại và
vươn lên trên mảnh đất này.
Ngày mai được bắt đầu từ ngày hôm nay, và ngày
hôm nay được bắt đầu từ ngày hôm qua. Những lớp kế
thừa là chúng ta đây không thể có được sức nặng của
lòng biết ơn nếu không có sự hiểu biết về những nỗ lực,
hi sinh của các tiền nhân.
Nhà Xuất bản Trẻ, tái bản quyển Đất Gia Định Xưa
của Sơn Nam - một công trình có nội dung hết sức cụ
thể được viết từ nguồn tư liệu phong phú của một số nhà
nghiên cứu thời qua, cộng với vốn liếng hiểu biết rộng
rãi của tác giả về một miền đất mà mình sinh trưởng
và đã dày công tìm hiểu là một việc làm thích thời, hữu
ích, có nhiều ý nghĩa sâu xa.
VŨ HẠNH

13

SƠNNAM
ĐẤT
GIA ĐỊNH
XƯA

VÀI NÉT
VỀ THIÊN NHIÊN

15
CÓ LẼ QUYỂN SÁCH XƯA NHẤT NÓI VỀ ĐẤT
Gia Định xưa mà ta còn biết được là cuốn Chân Lạp
Phong Thổ ký của Châu Đạt Quan. Tác giả là người
Trung Quốc đời nhà Nguyên, theo chân một phái đoàn
ngoại giao Trung Hoa sang Chân Lạp, đến tận thủ đô
Ăng-co. Dùng thuyền đi từ biển vào, ngược sông Cửu
Long, qua Mỹ Tho, ngang Đồng Tháp Mười, tác giả nhìn
lên bờ chỉ thấy “những bụi mây dài, cây to, cát vàng,
lau sậy trắng”. Ở mục Núi sông, tác giả ghi lại những
chòm cây rậm rạp của khu rừng thấp (rừng Sác), cửa
sông quá rộng, cây to và mây dài, tạo bóng mát và chỗ
trú cho chim chóc và muông thú, tiếng kêu tiếng hót
vang dội. Vào được nửa đường sông, lần đầu tiên tác giả
thấy được một cánh đồng lúa bạt ngàn, không một gốc

SƠNNAM
ĐẤT
GIA ĐỊNH
XƯA

cây to. Trâu rừng hàng ngàn con, họp từng bầy trên đồng
cỏ. Dọc bờ sông là rừng tre gai, măng tre có vị đắng.
Theo những sử sách của người Việt cũng như người
nước ngoài, chủ yếu là của người Pháp, thì miền đất
Nam Bộ xưa khi người Việt đặt chân đến hãy còn khá
hoang vu. Vào thế kỷ XVI trở về trước, đã có nhiều
người nước ngoài qua lại nơi này tìm phương làm ăn
buôn bán: người Trung Hoa, người Nhật, người Mã Lai,
người Ấn Độ, người phương Tây (Tây Ban Nha, Bồ
Đào Nha). Nhưng hầu hết họ không dừng chân lại đây
mà đi xa hơn, lên tận Phnôm Pênh để buôn bán. Người
Khơ me tập trung chủ yếu ở vùng đất Lục Chân Lạp
(lãnh thổ Campuchia hiện nay), đất cao ráo, dễ làm ăn,
nguồn lợi nhiều: tôm cá Biển Hồ. Miền hạ lưu sông
Mê Công, nay là Nam Bộ, không có mỏ vàng, mỏ bạc,
đậu khấu, trầm hương, tơ lụa, hồ tiêu v.v... để hấp dẫn
thương khách. Lúc bấy giờ có một vùng tương đối sung
túc, nhiều lúa gạo là Bãi Xàu, gần cửa sông Hậu. Phần
lớn đất đai còn rừng rậm hoang vu, nhiều thú dữ, khí
hậu ẩm thấp, còn khó làm ăn.
Loại mây dài mà Châu Đạt Quan nhắc đến hai lần
là mây vóc xanh tươi, mọc hoang ở đất thấp, rủ xuống
nước, nay còn để lại dấu ấn ở địa danh: Đường Mây,
Xẻo Mây, rạch Chắc Cà Đao (tiếng Khơme, đao là mây).
Cây to um tùm, nhiều bóng mát mà ông kể không hẳn
là cây sao, câu dầu mọc rải rác ở Nam Bộ mà có thể
là cây lâm vồ, cây gừa, cây xộp với mớ rễ phụ thòng
xuống bám đất, lâu ngày lớn lên như những cây cột

nhà, lá rụng nhiều năm đầy đất, tàng che tối om, nơi
cọp làm hang sinh đẻ. Lúa ma, lau trắng, sậy đế và tre
mọc dễ dàng trên đất mới bồi. Tre gai thích hợp với đất
cao và đất thấp, nước ngập không chết, ở nước lợ cũng
như nước ngọt. Tre mọc rất nhiều, sau này còn ghi lại
thành nhiều tên đất như Bến Tre, Xéo Tre, Vịnh Tre.
Rễ tre giữ được đất bồi như rễ sậy, rễ đước.
Cảnh hoang sơ, độc địa đó làm nản lòng nhiều người
nhưng không làm thối chí người Việt đi khai hoang, như
thực tế đã chứng minh.
Vì sao như vậy?
Vì những người đã đến đây là không thể trở về, họ
đã không thể sống được hoặc không được sống ở quê
cha đất tổ ở miền ngoài.
Quan trọng hơn là người Việt đi khẩn hoang, mang
theo mình nền văn minh lúa nước từ lâu đời của dân tộc,
tổ tiên, sống có tổ chức hơn những người đi trước. Bằng
chứng là họ đã thấy được miền đất còn hoang vu nhiều
đe dọa này tiềm năng lớn về nông nghiệp. Họ đã thấy
được “địa cuộc” tốt. Hai chữ địa cuộc do Trịnh Hoài
Đức dùng đầu tiên trong Gia Định Thành Thông Chí
không có nội dung huyền bí về phong thủy mà chỉ nơi
có nhiều thuận lợi để làm lúa nước, được tiêu tưới điều
hòa với sông rạch thiên nhiên chằng chịt sức người chỉ
cần điều chỉnh thêm sao cho có được nước ngọt uống
vào mùa hạn, không bị ngập úng vào mùa lụt, có khả
năng lui tới dễ dàng với Bến Nghé, với kinh đô Huế
theo đường bộ, đường sông, đường biển... thì có thể ở
lại khai thác được.

17

SƠNNAM
ĐẤT
GIA ĐỊNH
XƯA

Sử xưa còn ghi lại chuyện hai viên chức nhà Nguyễn
là xá sai (một chức vụ ngành tư pháp) Văn Trinh và
tướng thần lại (một chức vụ ngành thuế vụ và phát lương
cho lính) Văn Chiêu lãnh nhiệm vụ hướng dẫn nhóm
di thần “bài Thanh phục Minh”, người Trung Hoa sang
đầu hàng nhà Nguyễn, đến ngay vùng Mỹ Tho để làm
ruộng. Đưa đi như vậy đâu phải là chuyện cầu may hay
tùy hứng. Vùng Mỹ Tho lúc bấy giờ (và đến bây giờ)
là vùng “địa cuộc” tốt trong miền châu thổ phức tạp,
rộng lớn mặc dầu theo Trịnh Hoài Đức vùng này hãy
còn hoang nhàn với hùm beo qua lại.
Người xưa đã nhìn đúng. Vùng Mỹ Tho và phụ cận
là nơi thuận lợi cho nông nghiệp. Nói như vậy để thấy
rằng ngay từ khi còn làm ruộng ở Bà Rịa, người Việt
vẫn tới lui miền châu thổ để săn bắt hoặc khai thác
những nguồn lợi thiên nhiên khác, nên đã hiểu khá rành
rọt về đất đai, sông rạch bờ biển. Do đó mà đã hướng
dẫn người mới vào đúng chỗ có khả năng làm ăn sinh
sống. Về đại thể, từ đó đến nay, hình thể đất đai vùng
này không thay đổi đáng kể. Mực nước hằng năm của
sông Cửu Long có thể dâng cao hơn vì chưa có hệ thống
kinh đào đưa nước lụt ra vịnh Thái Lan. Cùng với thời
gian, những doi, vịnh, cù lao, sông cái hoặc bị lở hoặc
được bồi thêm hàng ki-lô-mét. Mũi Cà Mau cũng được
bồi đắp thêm mãi.
*
**

Người ta thường nói đất này “làm chơi ăn thiệt”,
chưa hẳn như vậy.
Ảnh hưởng của gió mùa không phải chỉ có một chiều
thuận lợi. Diễn biến của thời tiết phức tạp, khó đoán
trước được, đã xảy ra thiên tai cho nhiều năm và cho
từng vùng. Gió thuận, mưa hòa vẫn là một ước mơ, là
“phước trời” cho người khẩn hoang, lập ấp. Ngập lụt,
hạn hán xảy ra theo chu kỳ dài ngắn từng mười, mười
hai năm hoặc ba, bốn năm. Người làm ruộng bám víu
vào kinh nghiệm, dựa theo sự tính toán tuần hoàn can
chi của âm lịch, thí dụ như năm Giáp Tý, năm Bính
Thìn... thì lũ lụt, mưa sớm, mưa muộn v.v...
Đồng bằng sông Cửu Long không ngoài quy luật
ấy, tuy có chiều hướng điều hòa hơn những miền khác
của đất nước.
Miền nhiệt đới thường có nhiều yếu tố không thuận
cho canh tác và sức khỏe con người. Nắng lửa mưa dầu.
Nắng đổ sao, mưa thúi đất. Như tháng nắng sau Tết, đất
ruộng rút lại, nứt nẻ như vết rạn trên đồ gốm xưa, giữa
hai cục đất khô có kẽ hở cỡ một phân tây hoặc rộng
hơn, góc cạnh khá bén có thể làm đứt chân nếu là đất
phèn. Mùa mưa đến với sấm sét, vùng đất khô nẻ trở
thành biển nước mênh mông. Cỏ chết vì nắng lửa lại
sinh sôi, mạnh khỏe hơn mùa trước, khi đất vừa thắm
ướt với trận mưa đầu mùa. Hột tràm nẩy mầm mau lẹ
nhờ khi rừng cháy, hột bị thiêu trong lửa ngọn. Cây “lúa
ma” mọc hoang, gié nở ra, lúa chín rụng từng hột khi bị
ngập, chót đuôi hột lúa dài và nhọn, rụng thì cắm nhanh

19

SƠNNAM
ĐẤT
GIA ĐỊNH
XƯA

xuống bùn! Mùa nắng, hột lúa rụng được bảo quản trong
đất khô để rồi nẩy mầm, lên mạ non khi nước lụt dâng
cao. Mùa lụt, cá nước ngọt trôi theo nước ra khá xa vàm
biển. Ngược lại, tới mùa khô, cá biển và cá nước lợ lại
theo thủy triều mà vào sâu trong lòng sông. Cá rô với
vảy cứng có thể lóc đi trên bùn đất khô. Cá trê, rùa, lươn
có thể sống trong bùn mà không ăn uống trong vài ba
tháng nắng. Cá sặt đẻ trứng trên khô, mùa nắng trứng
bay tung theo gió rồi đáp xuống như hạt bụi để nở ra
trong vũng nước đầu tiên của cơn mưa đầu mùa. Con
cò quắm, nhan sen, trích ré, trích cồ là chim trời nhưng
đậu và ngủ trên bùn. Chim bồ nông, già sói ở Mũi Cà
Mau quen bay từng đàn đến tận Biển Hồ đất Campuchia
để ăn cá mùa lụt rồi trở về rừng cũ.
Muông thú đều phải thích ứng với mùa mưa, mùa
nắng, với đất khô và sông rạch ao vũng để sống còn
và lớn lên.
Người trước kể lại, đến như cọp quen uống nước
suối, dạo chơi quanh sườn núi, xuống đây phải làm
quen với phong cảnh mới: uống nước bùn, lội bì bõm
trên sình lầy, không có hươu nai thì phải ăn cá thòi
lòi, ăn cua, bơi lội vụng về như chó từ bờ sông qua cù
lao để rình mồi giữa bụi dừa nước ở nước lợ, không
được thoải mái như bầy sấu lội rong chơi từ vàm ra
biển rồi trở vào vàm sông khác. Thong dong nhất có
lẽ là diều quạ, ó biển đáp xuống sông to, rạch nhỏ,
ngày ăn cá thừa thãi, đêm đến lại vào rừng cây um
tùm nghỉ ngơi.

Khi trời “sa mưa giông” đầu mùa là lúc thiên nhiên
biểu dương sức mạnh. Bãi sông, đồng cỏ, rừng thưa cùng
với nước, mây nối tiếp nhau một màu. Sấm nổ xé lưng
trời. Từng mảng đất trên bãi cựa quậy, như người ta nói,
con cù tu lâu năm đang trở mình! Thật ra đó là cần đước,
ba ba sống lâu năm, nằm im mặc cho đất bùn bao phủ,
nay sống dậy hăng hái với thời tiết mới. Sấu bò tới, bò lui
trên bãi, há miệng. Con thuồng luồng trong truyền thuyết
xa xưa được nhắc lại qua hình ảnh “ông rắn mái gầm,
ông mãng xà vương” lớn hơn cái khạp đang di chuyển,
làm cỏ ngã xuống, gãy nát theo một đường dài quanh co!
Muôn vật đã vậy, con người tinh khôn và có tổ chức,
càng phải thích ứng với môi trường mới, để tồn tại và
phát triển.
*
* *

Đồng bằng Nam Bộ chia ra hai phần cao thấp rõ
rệt. Vùng cao với phù sa cổ, vùng thấp với phù sa mới.
Lằn ranh giữa hai vùng ăn theo con đường từ Tây Ninh
tới Sài Gòn, xuống phía biển theo hướng Long Điền.
Khu vực phía Tây Nam, thường gọi là đồng bằng
sông Cửu Long gồm phù sa mới với quá trình bồi tụ - còn
gọi là trầm tích - khá phức tạp, không đồng đều, tạo ra
những vùng đất cao thấp khác nhau, tuy chỉ chênh lệch
đôi ba mét tưởng như không đáng kể nhưng lại rất quan
trọng trong khi làm lúa nước theo kỹ thuật cổ truyền với
nước trời và chịu ảnh hưởng của thủy triều.

21

SƠNNAM
ĐẤT
GIA ĐỊNH
XƯA

Đã làm ruộng nước thì sự bố trí làng mạc cũng phải
thích hợp với cách làm ruộng đó. Nhà ở không thể quá
xa thửa ruộng, người phải có đủ nước uống, làng mạc
phải nối liền nhau để trao đổi hàng hóa. Thông thường
thì nước trong ruộng phải theo sự tăng trưởng của cây
lúa, nếu thiếu hoặc thừa cỡ 20 centimét sẽ gây thiệt
hại lớn.
Đồng bằng đất thấp, gần ven biển, chỉ cao từ 0,5 mét
đến 1 mét, vùng cao hơn về phía Bắc, cũng từ 1,5 mét
đến 2 mét. Dốc thấp, muốn tìm độ cao 1 mét, bình quân
phải đi 100km. Miền đồng bằng này mang đặc tính của
một miền chưa cải tạo xong.
Sông Tiền là sông già, chảy quanh và lòng sâu, nhận
đến hai phần ba lưu lượng nước và phù sa. Sông Hậu
là sông trẻ, chảy thẳng, nhận phần còn lại. Phù sa chỉ
trầm tích nơi có điều kiện thuận lợi, như ở sông Tiền,
sông quanh co, nước chảy gặp bờ. Nơi nhiều nước, phù
sa trầm tích dễ dàng ở ven sông, bờ biển. Do đó, ta nhìn
bản đồ có nhiều giồng đất cao ráo dọc theo biển từ Cần
Giuộc qua Gò Công, Mỹ Tho, Bến Tre, Trà Vinh, Sóc
Trăng và nhiều giồng hai bên bờ sông, đặc biệt trên sông
Tiền từ Mỹ Tho ra biển, nổi danh nhất là đất Ba Giồng
canh tác rất thuận lợi, màu mỡ.
Ngoài những vùng ven sông, biển, phần đất còn lại
là đất rộng và thấp, thiếu điều kiện cho phù sa trầm tích.
Sông Cửu Long thuộc loại sông dài của thế giới
(4.220km) mức nước sai biệt giữa mùa hạn và mùa lụt
bình quân 4 mét ở đồng bằng Nam Bộ, nhưng mức sai

biệt đó không đe dọa cuộc sống dân cư vì phần lớn nước
lụt đã rút ngược về cái hồ lớn thiên nhiên là Biển Hồ
để rồi từ từ tháo ra. Đồng thấp và những vùng trũng lớn
ở Nam Bộ cũng là nơi chứa nước (Đồng Tháp Mười),
một phần nước lụt tuôn tràn ra bờ sông Hậu, thoát ra
vịnh Thái Lan.
Những giồng ở ven sông, ven biển là những điểm
tựa quan trọng nhất trong công tác khẩn hoang. Giồng
không bị ngập lụt, dễ tìm mạch nước giếng, dễ cất nhà,
ăn ở hợp vệ sinh. Giồng ở ven sông, rạch được lợi thế
về tiêu tưới nước ngọt, do nước lớn nước ròng. Đồng
bào ngày trước gọi đó là phong thủy tốt “thông lưu quán
khái”, nôm na nói “sông sâu nước chảy”.
Như vậy, ranh giới giữa đất tốt và xấu, ưu đãi và
không ưu đãi gần trùng hợp với ranh giới hằng năm lũ
lụt của đồng bằng sông Cửu Long, cũng gần trùng hợp
với đường Quốc lộ 4(1) từ Sài Gòn đi Tiền Giang. Ảnh
hưởng của lũ lụt phía Nam ranh giới này không đáng kể
vì đất giồng cao lại gần cửa biển, còn gọi đất cầm thủy.
Ở sông rạch, mức nước sai biệt giữa hai mùa không cao
lắm, khoảng 2 mét, có thể giải quyết với một hệ thống
mương nhỏ, kinh đào. Ở đây cây dừa, cam, quít không
bị ngập gốc mùa nước lớn. Trái lại, phía Bắc ranh giới
này (vùng Châu Đốc, Tân Châu, Hồng Ngự, Mỹ Đức,
kể cả vùng Cù lao Ông Chưởng) tuy có phù sa tốt bồi
thêm hàng năm nhưng vì mực nước chênh lệch quá lớn
1 Nay đổi tên thành Quốc lộ 1. (BTV)

23

SƠNNAM
ĐẤT
GIA ĐỊNH
XƯA

(non 4 mét) giữa hai mùa nên cây cối xơ xác vì bị khô
mùa hạn, bị ngập mùa nước. Ngoài nguồn lợi chính là
lúa ruộng, cư dân vùng này không có nguồn lợi từ những
vườn cây ăn trái, bù lại được nguồn lợi cá tôm.
Phần đất còn lại, xấu hơn, gọi là đất đồng (theo
nghĩa rộng mênh mông) quá thấp, bị úng vào mùa lụt,
cỏ mọc lan tràn, phèn tích tụ nhiều đời. Có hai loại
cỏ tiêu biểu nơi phần đất này là đưng và bàng (người
Pháp gọi chung một tiếng là jone). Ngoài ra có cỏ năng,
bông sen, bông súng, lúa ma. Rải rác giữa vùng trũng
nổi lên vài gò cao, giồng nhỏ chỉ đủ cho một số ít bám
trụ làm ruộng ở đó. Vùng trũng to nhất của Nam Bộ là
Đồng Tháp Mười, ban đầu tên đất này chỉ dành cho một
vùng trũng nhỏ, sau dùng để chỉ luôn cho toàn vùng,
dài khoảng 130km, rộng khoảng 30km. Nối tiếp với
Đồng Tháp Mười, về phía Hậu Giang là vùng thường
được gọi là “tứ giác” giữa các thị xã Châu Đốc, Long
Xuyên, Rạch Giá, Hà Tiên: đất thấp, tới mùa nước lụt,
dãy Bảy Núi trở thành hòn non bộ giữa cái bể cạn, nước
ngập sát chân núi. Cây bảy thưa, cây gáo sống mạnh,
dầm chân trong biển nước ngọt. Trong vùng đất quá
thấp này, cây tràm mọc từng mảng lớn, như một khu
rừng trầm thủy, tạo môi trường tốt cho cá, lươn, rùa,
ếch, rắn sinh sôi nẩy nở nhanh chóng. Phía vịnh Thái
Lan, rừng tràm chạy dài ven biển nối vào rừng đước ở
Mũi Cà Mau.
Đất đồng, đất trũng ngày trước nhiều cá tôm, củi,
mật ong, sáp nhưng đường đi lại khó khăn, có lúc thiếu

lúa gạo ăn qua ngày, lại thêm bệnh sốt rét kinh niên,
giết chết nhiều người, ít ai dám định cư.
Đất Nam Bộ nhiều kinh rạch. Những con rạch nhỏ
nối liền bờ sông cái vào cánh đồng. Rạch dẫn nước vào
đất trũng, chỗ thấp nhất gọi là lung, bàu, láng, hà lãng,
tùy theo chiều sâu và hình dáng. Rạch lại chia thành
nhiều nhánh nhóc, nước chảy theo thủy triều, nước lớn
từ sông cái vào ngọn, nước ròng từ ngọn rút ra, chớ
không chảy theo độ nghiêng của đất.
Rạch bắt nguồn từ bờ sông cái để đổ vào ruộng. Tên
rạch thường có chữ “cái” đứng đầu, có lẽ do chữ “ngả
cái” tức là ngả đổ ra sông cái, nói gọn lại.
Theo quy luật trầm tích, bờ rạch nhỏ lần hồi có giồng
nổi lên, mỗi năm một cao do nước lụt tràn bờ, lau sậy
mọc lên giữ đất phù sa lại. Rạch tạo ra những giao điểm
trên bờ sông cái. Người ta thấy từ chợ Long Xuyên lên
chợ Thốt Nốt, trên quãng đường chừng 19km có tới 30
con rạch lớn nhỏ cắt ngang bờ sông Hậu, về sau bắc
cầu, bề dài những cây cầu này cộng lại 917 mét, bình
quân 21 mét đường lộ có 1 mét cầu(1). Theo con đường
từ An Hữu lên Cao Lãnh, dọc bờ sông Tiền, trên khoảng
đường dài 32km có 24 cây cầu sắt. Ở tỉnh Kiên Giang,
xã Vĩnh Hòa Hưng, trên sông Cái Lớn từ Ủy ban xã
đến ấp Vĩnh Anh, phải qua 241 cầu lớn, nhỏ, đơn sơ,
bắc qua rạch, cống, mương mà mỗi nhà đều đào. Con
đường đó quanh co, tính đường chim bay, chỉ là 7km...
1 Xem Monographie de la province de Long Xuyên của Victor Duvernoy
Edition du Moniteur de L'Indochine, Hà Nội 1930.

25

SƠNNAM
ĐẤT
GIA ĐỊNH
XƯA

QUAN LẠI PHONG KIẾN
LƯU DÂN VÀ
NGƯỜI TÙ ĐÀY

27
NGUYỄN CƯ TRINH, NGƯỜI DÀY CÔNG GẦY
dựng đất Gia Định từ buổi đầu gọi nơi đây là “tán hà đái
thấp, chiết liễu triêm nê”: sen tàn nơi ẩm thấp, khí hậu
độc địa, nhánh thủy liễu (cây bần) gãy rơi xuống bùn.
Ông hiểu rõ vùng đất này không thuận lợi mấy cho
người đi khẩn hoang, nhưng ông càng hiểu vì sao họ
phải đến đây. Từ năm 1751, khi còn làm tuần phủ Quảng
Ngãi, ông đã dâng sớ khuyên chúa Nguyễn nên nghĩ đến
dân đã quá khổ: “Việc hại dân ngày nay thì cấp lính,
nuôi voi, nộp án, ba việc ấy là trước hết, ngoài ra những
chi phí quá lệ rất nhiều”. Dân thì một cổ năm bảy tròng:
“Dân Quảng Ngãi chịu thống thuộc nhiều nơi, đã chịu
lệnh các nha trường sai dư, lại chịu lệnh các nha trường
điền tô, lại chịu lệnh các nha tái biệt nạp, lại chịu lệnh các

SƠNNAM
ĐẤT
GIA ĐỊNH
XƯA

nha sai viên vi tử, lại chịu lệnh các nha sai viên nguyên
đầu, lại chịu lệnh bản phủ, lại chịu lệnh quan lại nha
môn, lại chịu lệnh các sai nhân, lại chịu lệnh của người
đi săn ngang dọc, há không phải mười con dê đến chín
người chăn, nghèo khổ thất nghiệp rất là đáng thương”.
Ông cho thấy sự khốn khổ của dân xứ Đàng Trong
thời ấy. Quan lại thì chỉ trông vào bắt bớ tra hỏi mà lấy
lộc, khiến của dân càng hao. Có rất nhiều dân “lậu”,
người thì trốn thuế mà phải đi lang thang, người thì vì
đói rét mà phải xiêu tán, nhưng chúa Nguyễn cứ ghi vào
sổ bắt thu thuế tất cả, dân không chịu nổi.(1)
Chúa Nguyễn lại phong kiến hủ bại đến cực đoan:
chỉ tin dùng những người thuộc họ mình, huyện mình
và xứ mình mà thôi (Họ Nguyễn, huyện Tống Sơn, xứ
Thanh Hóa). Chức vụ trọng yếu chỉ giao cho thành phần
thân thuộc kể trên. Người quê ở Thuận Hóa, Quảng Nam
là dân “trăm họ”, chỉ làm chức vụ nhỏ, con cháu không
được miễn thuế, sưu.
Việc học hành thi cử không được chú ý. Chiến tranh
liên miên giữa Trịnh và Nguyễn làm nhân dân đồ thán.
Bọn thống trị quan liêu tha hồ vơ vét đến cùng cực.
Quảng Nam được coi là giàu có, thuế đóng nặng hơn
vùng Thanh Hóa. Không kể giàu nghèo, ai cũng phải nộp
thuế sai dư (thuế thân) và vài món tiền phụ thu như tiền
tiết liệu (bắt buộc nộp vào dịp Tết), tiền thường tân (lễ
cơm mới), tiền cước mễ (để chở lúa). Lệ sáu năm một
1 Lê Quý Đôn, Phủ Biên Tạp Lục, NXB. Khoa học xã hội Hà Nội, 1977,
tr.200.

lần duyệt tuyển lớn, ba năm một lần duyệt tuyển nhỏ để
kiểm tra dân số, cứ mỗi lần như vậy thì quan trên xuống
tận địa phương làm việc hàng tháng, quy định số thuế
phải nộp tùy theo hạng dân, một kiểu đóng thuế khoán
cho từng xã. Mỗi lần duyệt tuyển, các xã còn phải đóng
thêm các khoản tiền để các quan chia nhau xài: tiền giữ
cửa trường, tiền trình diện quan.
Khi được bổ dụng, mỗi viên chức lớn nhỏ đều phải
nộp lễ thượng tiến (cho chúa), nội lễ (cho nội cung),
tiền lãnh bằng, tiền ngụ lộc (cho các quan), tiền đóng
ấn, tiền trầu. Đến như người có ruộng, sau khi nộp lúa
xong, còn phải góp thêm phên tre làm bồ đựng lúa, số
phên được quy định quá cao, ngoài mức cần dùng thực
sự. Bởi vậy, có thể nộp tiền mặt thay cho phên để các
quan và bộ hạ chia tiền đó theo cấp bậc mà tiêu xài, thay
cho tiền lương, lại còn buộc các xã phải nộp tiền khoán
khố để sửa kho khi hư hỏng. Luật lệ đời chúa Nguyễn
vặt vãnh, nhỏ nhen để vơ vét không chừa một thứ gì dù
lớn dù nhỏ, nhiều khi tới mức vô lý, tức cười.
Kỹ thuật canh tác còn lạc hậu, năng suất cây trồng
thấp, dân thêm đông thì diện tích bình quân đầu người
lại thâu hẹp, người lao động thiếu đất cày cấy. Lao động
làm thuê trong nông nghiệp trở nên rẻ mạt.
Việc mua bán trong xứ thêm đình đốn vì chính sách
bế quan tỏa cảng, ức thương của chúa Nguyễn. Quan lại
bức hiếp, ăn hối lộ của giới chuyên buôn bán ở Hội An,
tích lũy để sắm vàng bạc, ngọc ngà, ruộng vườn, hoặc
để chôn giấu đem theo dưới mộ khi chết.

29

SƠNNAM
ĐẤT
GIA ĐỊNH
XƯA

Vua chúa thì ăn chơi xa xỉ, đồng thời ngày càng nuôi
tham vọng lập thành một nước riêng. Chúa Nguyễn Phúc
Chu mời hòa thượng Thích Đại Sán từ Quảng Đông
đến, nhờ vận động với nhà Thanh công nhận việc tách
xứ Đàng Trong thành một quốc gia phân lập - với tiền
hối lộ, tất nhiên - nhưng việc bất thành. Nguyễn Phúc
Chu cho đạo Phật phát triển, nhằm gây hậu thuẫn mạnh
mẽ cho mình, lại tự xưng là Thiên Túng đạo nhân, làm
giáo chủ (vị giáo chủ này sống buông thả, khi chết để
lại 146 người con, vừa trai vừa gái). Đến đời Nguyễn
Phúc Khoát thì xưng vương, lập triều đình cho một
quốc gia riêng bắt dân phải thay đổi y phục cho khác
với Đàng Ngoài.
Thời các chúa Nguyễn, đã từng có giao thiệp với
các thương gia nước ngoài, nhưng các chúa lại khôn
vặt. Thương gia Pierre Poivre kể lại lần đó Võ Vương
ngỏ ý xem và mua vài món hàng. Các quan đến đông
đủ, lựa chọn, một số hàng được chuyền tay nhau xem
rồi... mất luôn.
Người phương Tây muốn mua ngà voi, trầm hương...
phải lo hối lộ các quan, bằng không thì mất tiền hoặc
bị thất hứa.
Ai đã vào đất Đồng Nai - Gia Định?
Phủ Biên Tạp Lục của Lê Quí Đôn nói rõ họ Nguyễn
chiêu mộ những người dân “có vật lực” ở xứ Quảng
Nam, các phủ Điện Bàn, Quảng Ngãi, Quy Nhơn đưa
đi khẩn hoang. Những người di dân được tự tiện chiếm
đất, mở vườn trồng cau, xây cất nhà cửa, lại cho thâu

nhận con trai, con gái từ vùng cao, vùng núi mua về
làm nô tì. Nô tì được kết hợp thành vợ chồng, cày cấy.
Mỗi nhà giàu có điền nô (đầy tớ làm ruộng) đến năm,
sáu mươi người, trâu bò đến ba bốn trăm con, cày bừa
cấy gặt bận rộn không hở tay.
Gia Định Thành Thông Chí của Trịnh Hoài Đức
cũng chép các chúa Nguyễn chiêu mộ lưu dân từ châu
Bố Chánh trở vô Nam đến ở khắp nơi.
Đó là việc các chúa Nguyễn. Trong cuộc phân tranh
với chúa Trịnh ở Đàng Ngoài họ cần mở rộng địa bàn,
củng cố thế lực. Đưa dân vào Nam khẩn hoang là nhằm
mục đích đó. Nhưng chúng ta được biết rằng trước khi
các chúa Nguyễn tổ chức chiêu mộ dân đói khổ đã tự
động, lẻ tẻ bỏ quê quán ở miền Trung vào Nam làm
ăn đã nhiều, có điều là sống rải rác, ít có tổ chức và ít
được bảo vệ.
Những người dân đi khẩn hoang vào Nam gặp
nhiều khó khăn nơi đất mới, bùn lầy nước đọng, muỗi
mòng rắn rết, v.v... nhưng họ không sờn lòng vì dù
sao thú dữ trước mặt cũng không ác bằng quan lại, vua
chúa nơi quê nhà. Để khuyến khích di dân vào Nam,
chúa Nguyễn đề ra luật lệ ban đầu đơn giản, rộng rãi
(mà thật ra họ muốn kiểm soát cũng không được).
Người khẩn đất vùng Biên Hòa có thể nộp thuế vùng
Gia Định, tự mình khai loại ruộng tốt xấu, diện tích
cũng căn cứ theo lời khai, không ai đến ruộng xác
minh. Đo lường chưa thống nhất, tùy thói quen địa
phương. Dụng ý nhà cầm quyền là khuyến khích dân

31

SƠNNAM
ĐẤT
GIA ĐỊNH
XƯA

khai khẩn, để lập thôn xã; khi có điều kiện, với năm
bảy người chịu đứng đơn, bảo đảm nộp thuế cho cấp
trên là được. Thuế điền ở vùng đất mới dễ ẩn lậu, giá
biểu cũng rẻ hơn ở Trung Bộ.
Năm 1698, Nguyễn Hữu Cảnh (tên thật là Kính)
nhận chức kinh lược vào Nam để sắp xếp về hành chính.
Trên dự kiến lớn, đặt ra phủ Gia Định, phủ này chia ra
hai huyện là huyện Phước Long gồm Biên Hòa, Bà Rịa
sau này và huyện Tân Bình ăn từ sông Sài Gòn về phía
Tây Nam, đến sông Cửu Long, tùy khả năng khai khẩn
trong tương lai mà định thêm. Do đó, tên đất Gia Định
ngày xưa gồm cả Nam Bộ, với trung tâm hành chính,
quân sự, quan trọng là Bến Nghé - Sài Gòn. Năm đó,
đất đai đã mở rộng 1.000 dặm, dân số khoảng 4 vạn
hộ. Khi đi đánh thắng, rút quân về tới giữa chừng, ông
mang bệnh rồi chết năm 1700, nơi dừng quân gọi là Cù
lao Ông Chưởng (tức Chưởng cơ Nguyễn Hữu Cảnh)
để nhớ ông.
Phủ Biên Tạp Lục nói chúa Nguyễn chiêu mộ những
người “có vật lực”, ta hiểu đó là những người có tiền
bạc, dụng cụ khai khẩn. Muốn khẩn hoang, phải có vốn,
thêm nhân công. Vốn để thuê mướn, kể cả mua nô tì và
phải dư của để ăn trong những năm đầu chưa thu được
hoa lợi từ đất mới khai khẩn. Chẳng những cần vốn còn
phải sẵn phương tiện di chuyển (ghe xuồng) để đi lại
vận chuyển sản phẩm ở một nơi nhiều sông rạch như
Nam Bộ.
Những thành phần khác là nô tì, điền nô và lưu dân.

Nô tì thường là dân tộc ít người do những người “có
vật lực” được phép công khai mua tại chỗ, đem theo
vào đất mới để phục dịch. Nam gọi là nô, nữ gọi là tì.
Nhưng đông nhất số người đi khai hoang là lưu
dân, lúc đầu làm mướn cho điền chủ, điền nô trực tiếp
cầm dao búa phá rừng, cầm cày vỡ ruộng. Đó là những
người đem sức lao động để bán, ngoài ra không còn gì
khác để có thể tự mình làm ăn sinh sống được nơi xa
lạ mới đến.
Lưu dân là dân lưu tán, bỏ quê quán, bỏ làng xã mà
đi làm ăn tha phương, nơi nào thấy được thì ở lại làm
ăn ít lâu, không chịu được nữa thì đi nơi khác. Về mặt
luật lệ, chúa Nguyễn vẫn phỏng theo nhà Lê, chỉ thay
đổi chút ít cho hợp với miền Trung. Dân chia thành hai
loại: chánh hộ (gốc ở tại làng) và khách hộ (từ nơi khác
đến), dân khách hộ nạp thuế nhẹ hơn dân chánh hộ.
Mỗi loại hộ được chia thành tám hạng: tráng, quân,
dân (ba hạng đầu này gồm người trẻ, khỏe), lão (già), tật
(tàn tật), cố (làm mướn), cùng (nghèo) và đào (trốn). Tám
hạng đều chịu đóng thuế đầy đủ. Nếu là thuộc khách hộ
thì các hạng tật, cố, cùng, đào được miễn thuế. Đây là sự
xếp hạng về nguyên tắc để tính thuế, trong trường hợp
làng xã thấy thuế quá cao, dân không đóng nổi thì cho
khiếu nại, xin sụt hạng, thí dụ hạng tráng xuống hạng
cố, hạng cố xuống hạng cùng, hạng cùng xuống hạng
đào! Trong mẫu đơn xin sụt thuế có câu: “Từ năm... đến
nay, các hạng nghèo khổ xiêu tán đi biệt, xã tôi nhiều
lần phải đền các thuế sai dư cho họ...”

33

SƠNNAM
ĐẤT
GIA ĐỊNH
XƯA

Đám dân “nghèo khổ xiêu tán đi biệt” nói trong đơn
là thành phần đông đảo nhứt vào Đồng Nai - Gia Định,
làm điền nô cho những người “có vật lực”. Họ không
phải là người tù, tội. Họ chỉ phạm tội vào trốn thuế sai
dư (tức thuế thân) mà thôi.
Thành phần tù tội bị lưu đày chỉ thấy xuất hiện đông
đảo ở Nam Bộ từ đời Gia Long trở về sau, đặc biệt từ
đời Minh Mạng, khi tổ chức hành chính, quân sự nhà
Nguyễn đã ổn định. Như trên đã nói, nhà Nguyễn theo
luật nhà Lê. Bộ L...