https://thuviensach.vn

Tên sách : ĐỊNH-TƯỜNG XƯA VÀ NAY
Tác giả : HUỲNH-MINH
Nhà xuất-bản : CÁNH BẰNG – SAIGON
Năm xuất bản : 1969
-----------------------Nguồn sách : tusachtiengviet.com
Đánh máy : thuannguyen1088, pucapink, haracubicu, blacktulip161,
lovelysnake289, satsukiphan, Nhan Le, vqsvietnam
Kiểm tra chính tả : TrầnThị Thanh Nga, Ngô Kiều Trang, Phùng Văn Sơn,
Hoàng Thị Xoan, Mihar Thảo, Nguyễn Thị Nhi, Trần Lê Hương, Nguyễn
Thu Hiền, Thư Võ
Biên tập ebook : Thư Võ
Ngày hoàn thành : 8/12/2017

https://thuviensach.vn

Ebook này được thực hiện theo dự án phi lợi nhuận « SỐ HÓA 1000
QUYỂN SÁCH VIỆT MỘT THỜI VANG BÓNG » của diễn đàn TVE4U.ORG
Cảm ơn tác giả HUỲNH-MINH và nhà xuất bản CÁNH BẰNG đã chia
sẻ với độc giả những kiến thức quý báu.

https://thuviensach.vn

MỤC LỤC
LỜI NÓI ĐẦU
TÀI LIỆU THAM KHẢO
BẢN ĐỒ TỈNH ĐỊNH-TƯỜNG
PHẦN THỨ NHỨT : SỬ-LƯỢC TRẢI QUA CÁC THỜI ĐẠI – ĐỊA
LÝ TỔNG QUÁT
SỬ-LƯỢC
ĐỊNH-TƯỜNG HÀNH CHÁNH DƯỚI CHẾ ĐỘ TÂN TRÀO
ĐỊA LÝ
PHẦN THỨ NHÌ : DANH NHÂN – ANH HÙNG NHO SĨ KHÁNG
PHÁP
ĐỖ-THANH-NHÂN
TẢ QUÂN LÊ-VĂN-DUYỆT
HỒ-VĂN-LÂN
LƯƠNG NĂNG BÁ NGUYỄN VĂN HIẾU
CHƯỞNG CƠ ĐẶNG VĂN LƯỢNG
ANH HÙNG TRƯƠNG VĂN HOẢNG
CHƯỞNG CƠ LÊ-VĂN-THỤY
LÊ-VĂN-QUÂN
LÃNH-BINH NGUYỄN-VĂN-CẨN
ÂU-DƯƠNG-LÂN
PHAN HIỂN ĐẠO
NGUYỄN VĂN LẠC (Học Lạc)
CỬ NHÂN NGUYỄN-VĂN-THẠNH
MAI-VĂN-NGỌC

https://thuviensach.vn

TẠM KẾT-THÚC
PHẦN THỨ BA : DI-TÍCH LỊCH-SỬ – ĐỀN THỜ – LĂNG MỘ
DANH-NHÂN
DI-TÍCH LỊCH-SỬ
ĐỀN THỜ
CÁC NGÔI CỔ MỘ
DANH-LAM CỔ SOÁI
PHẦN THỨ TƯ : SỰ TÍCH – LỊCH SỬ – HUYỀN SỬ –GIAI THOẠI
SỰ TÍCH
LỊCH-SỬ
HUYỀN-THOẠI
GIAI THOẠI
PHẦN THỨ NĂM : VĂN HÓA NGHỆ-THUẬT – THI THƠ TÂN
CỰU
THỔ-NGHI SẢN-VẬT ĐỊNH-TƯỜNG VÀ CÁC BỘ MÔN VĂN HỌC
NGHỆ THUẬT
VỀ BỘ MÔN SÂN KHẤU KỊCH NGHỆ
THƠ TÂN CỰU ĐỊNH-TƯỜNG
NHÂN-TÀI XỨ MỸ
LỜI NHÀ BIÊN-KHẢO
PHẦN THỨ SÁU : ĐỊNH-TƯỜNG NGÀY NAY
ĐƯỜNG VÀO XỨ MỸ
VĂN-HÓA GIÁO-DỤC
KINH-TẾ
Y-TẾ

https://thuviensach.vn

XÃ-HỘI
TÍN-NGƯỠNG – ĐẠO-GIÁO
ĐỊNH-TƯỜNG QUA VÀI THỔ-SẢN ĐẶC BIỆT
NÔNG-SẢN LÀ MỘT NGUỒN LỢI DỒI DÀO CỦA NGƯỜI DÂN
QUÊ
BẢNG LIỆT KÊ
DANH-SÁCH CÁC QUÍ VỊ TỈNH-TRƯỞNG ĐỊNH-TƯỜNG
ĐỊNH TƯỜNG VỚI HUÊ VIÊN LẠC HỒNG
PHẦN PHỤ LỤC : DANH-NHÂN LÃNH-BINH HUỲNH-KHẮCHƠN
TRƯỚC KHI VÀO ĐỀ
LÃNH BINH HUỲNH-KHẮC-HƠN
KẾT-LUẬN
CẢM-TẠ
ĐÔI LỜI TÂM HUYẾT
ĐÔI LỜI TÂM-SỰ
TIẾNG LÒNG

https://thuviensach.vn

HUỲNH-MINH
Sưu-tầm – Khảo-cứu
các tỉnh miền Nam nước Việt
Bảo tồn di tích lịch sử nước nhà

ĐỊNH-TƯỜNG
Xưa và Nay
Tác-giả xuất-bản

https://thuviensach.vn

Non nước Định-Tường

Mỹ Tho cảnh vật nên thơ
Dệt tình luyến ai bên bờ Long Giang.
Khoa Huân tô đậm son vàng
Trong Nam Quốc sử rỡ ràng Rồng Tiên
Danh còn vang dội sơn xuyên
Ngũ Linh Thiên Hộ oai rền muôn thu
Cồn Phụng rạng tiếng nhà tu
Nghìn phương mây gió phiêu du đồng về
Gió chiều thổi nhẹ lê thê
Ai người trĩu nặng tình quê Định-Tường
Mau về giải kiếp song phương

https://thuviensach.vn

LỜI NÓI ĐẦU
Trên đường sưu tầm xuyên qua các tỉnh miền Nam tiền giang và hậu
giang đã xuất bản như Kiến-Hòa xưa và nay, Bạc-Liêu, Cần-Thơ, VĩnhLong, Gò-Công nay trở lại tìm hiểu đất đai và nhân vật tỉnh Định-Tường
qua nhiều khía cạnh, lịch sử, địa lý, danh nhân, di tích, huyền-thoại, sinh
hoạt v.v...
Định-Tường từ xa xưa vẫn là một tỉnh lớn trong sáu tỉnh của miền
Nam. Tuy có kém quan trọng về mặt hành chánh, vì rất nhiều cơ-quan đầu
não thiết lập tại Vĩnh-Long, nhưng Định-Tường lại rất trọng yếu về mặt
quân sự. Những địa danh vang lừng về quân sự như Rạch Gầm, NguyễnHuệ đại phá quân Xiêm, Đồng tháp Mười gắn liền với những tên tuổi lớn
Thủ Khoa Huân, Thiên hộ Dương, Lãnh binh Cẩn, có những trang sử oai
hùng làm tăng phần quan trọng của Định-Tường chẳng nhỏ.
Lại nữa, bao nhiêu nhân-vật ưu-tú của miền Nam, sau khi sáu tỉnh
Nam-Kỳ thuộc Pháp, lui về sống đời ẩn dật để bảo tồn tiết tháo của bậc sĩphu, rải-rác ở các nơi Thuộc-nhiêu, Vĩnh-Kim, Cai-lậy, càng làm đẹp cho
phong-khí Định-Tường. Đến ngày nay, nhắc lại những Phan-Hiển-Đạo,
Phạm-Viết-Chánh, Học Lạc, Cử-Đa, Mai-văn-Ngọc, yêu mến các sĩ phu ấy
bao nhiêu, ắt lòng càng trìu mến quê hương xứ Mỹ bấy nhiêu.
Nhân tài Định-Tường về sau và gần đây cũng đều lỗi lạc. Về mọi
ngành, đều có người xứng đáng làm tiêu biểu. Như cổ nhạc có nhạc sĩ Trần
văn Triều tức bảy Triều xuất sắc, văn học thì có Nguyễn-văn-Bá, Cao-hảiĐể, Lương-khắc-Ninh v.v... Riêng về giới phụ nữ, thuở trước có SươngNguyệt-Ánh, về sau có Trần-ngọc-Diện đều là những người có tài uy-tín
đạo đức cao, đóng góp tâm huyết để điểm tô trang sử Định-Tường đậm nét
huy-hoàng.

https://thuviensach.vn

Nhìn quá trình lịch sử của tỉnh Định-Tường, lắm điều vẻ vang khiến
được các thế-hệ sau tin tưởng ở khí thiêng non nước đã chung đúc vào
mảnh đất « địa linh nhơn kiệt » ấy.
Dù không nhiều danh lam thắng cảnh, nhưng những vườn dừa tươi tốt,
vườn cây trái xum-xuê, nước sông Cửu-Long êm-đềm, tất cả giúp ĐịnhTường có bộ mặt khả ái nên thơ và quyến rủ du khách. Rồi đây với những
chương-trình kiến thiết quy mô, trong tương lai tỉnh Định-Tường càng
nhiều hứa hẹn.
Chúng tôi không dám tự phụ sưu tầm đầy đủ, không bỏ sót một khía
cạnh nào. Nhưng với tất cả cố gắng của chúng tôi, cuốn sách này ít nữa
cũng giúp cho quý vị có một quan niệm tổng quát về tỉnh Định-Tường trong
dĩ vãng và hiện tại.
HUỲNH-MINH

https://thuviensach.vn

TÀI LIỆU THAM KHẢO
Gồm các sách báo Pháp, Việt
SÁCH PHÁP :
– Monographie de la province Định-Tường
– Paulin Vial, Les premières années de la Cochinchine (Tomes I-II)
– P-Cultru, Histoire de la Cochinchine Française des Origines à 1883
– Bulletin administratif de la Cochinchine
SÁCH BÁO VIỆT :
– Lục-tỉnh Nam Việt
– Địa-phương chí Định-Tường
– Gia-Định Thống-Chí (Trịnh-Hoài-Đức)
– Đại-Nam nhứt-thống chí (Tu-trai Nguyễn-Tạo)
– Đại-Nam thực lục chánh biên
– Liệt truyện
– Tạp-chí Tri-Tân
– Việt-Nam văn-học sử (Dương-Quảng Hàm)
– Nam-kỳ phong-tục diễn-ca (Nguyễn-Liên-Phong)
– Lịch-trình hành-chánh Nam-phần (Đào-văn-Hội)
– Anh-hùng kháng Pháp miền Nam (Đào-văn-Hội)
Và xuyên qua những truyền thuyết của các bô-lão, thân-hào nhân-sĩ địaphương kể lại.

https://thuviensach.vn

BẢN ĐỒ TỈNH ĐỊNH-TƯỜNG

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

PHẦN THỨ NHỨT : SỬ-LƯỢC TRẢI QUA
CÁC THỜI ĐẠI – ĐỊA LÝ TỔNG QUÁT

https://thuviensach.vn

SỬ-LƯỢC
Lịch-sử tỉnh Định-Tường dĩ nhiên khởi thủy đồng thời với Nam-phần
Việt-Nam, lúc trước có tên là Nam-Kỳ Lục-tỉnh.
Do công trình khảo cứu của nhiều học giả thì từ thế kỷ thứ nhứt đến
thế kỷ thứ sáu Cơ Đốc kỷ nguyên, miền Nam Việt-Nam và Cao-Miên ngày
nay do dân-tộc Phù-Nam chiếm trị.
Sau đó nước Phù-Nam sụp đổ, trong một khoảng thời-gian suốt ngàn
năm, trên dãy đất hoang vu mà ban sơ người Việt-Nam ta gọi là ThủyChân-Lạp, người Tàu kêu là Cổ Chiêm Thành, sau này người phương Tây
gọi là Basse Cochinchine, rồi Cochinchine, do các nhà hàng hải Bồ-đàoNha thấy miền duyên hải miền Nam nước Việt giống như miền duyên hải
xứ Cochin nước Ấn-độ, nên gọi là « Cochin de Chine » tức Cochin gần
nước Tàu (Chine) để cho khỏi lầm với Cochin bên Ấn-độ trên dãy đất rộng
mênh mông nầy, sống rải rác nhiều dân-tộc, người Miên, Chàm, Mã-Lai, và
người Tàu, phần đông chuyên về trồng tỉa hoặc bán buôn mà không có một
chánh-quyền cai-trị nào vững chắc.

NHÂN DÂN TRUNG PHẦN DI CƯ VÀO NAM
Đầu thế kỷ thứ 17, nhân dân miền Nam Trung-phần vùng Quảng-Nam,
Qui-Nhơn, Phú-Yên thường hay mất mùa phải đói khổ luôn, vả lại lúc ấy
Chúa Nguyễn, Chúa Trịnh đánh nhau cho nên số đông dân chúng gánh
gồng, dìu dắt nhau tản cư, tìm nơi an toàn, phì nhiêu mà sanh sống.
Đoàn di dân tiến về phía Nam nước Chiêm-Thành, có lẽ bây giờ là CùMi, La-gi, đổ bộ lên đất liền, lập nghiệp sanh cư, nơi đấy thuở ấy gọi là Mô
xoài (hay Mô xúy) là vùng đất giữa Biên-Hòa và Phước-Tuy (Bà-Rịa) ngày
nay.

https://thuviensach.vn

Đoàn khác lại theo dòng thủy triều mà tấp vào một nơi khác trên phần
đất gò nông có nhiều điểu thú đa số là loài công, do đó truyền miệng nhau
gọi là Gò-Công (Khổng-tước-nguyên).
Đoàn người trôi dạt khác lại do theo cửa Cần-Giờ ngược dòng Nhà Bè
trở lên một đồng bằng, có lẽ nơi đây họ gặp nhiều bầy nai thản nhiên ăn cỏ
giữa cảnh thiên nhiên, cho nên đặt tên vùng đất mới là Đồng-Nai (Lộc dã)
tức là Biên Hòa ngày nay.
Lại có toán di dân tản lạc lên tới bình nguyên Prey-Kor mà khai khẩn
ấy là Sài-Côn mà bây giờ là Saigon.

BANG GIAO GIỮA VIỆT VÀ MIÊN
Như trên chúng tôi đã nói, trên mảnh đất hoang dã mênh-mông có tên
Thủy Chân-Lạp, di dân Việt-Nam bắt đầu khai thác, trồng tỉa, nơi đây đã có
rải rác người Cao-Miên mà đa số lười biếng bỏ phế những nguồn lợi thiên
nhiên.
Một lẽ thông thường là người Cao-Miên đa số không chịu nhọc nhằn
để sinh sống, tất nhiên tâm lý cướp giựt đã nảy nở trong quần chúng nghèo
nàn và biếng nhác. Lúc bấy giờ dân Việt-Nam phải bị nhũng nhiễu và mất
mạng rất nhiều, trước những bàn tay của thần dân Miên vương. Lẽ dĩ nhiên
Việt quân phải ra tay để bảo vệ tài sản và sanh mạng của những đồng bào
tha hương ấy.
Sự bang giao chánh thức giữa các chúa Nguyễn với Miên vương khởi
đầu vào năm 1623.
Nguyễn Sãi vương là quốc trượng của vua Chân-Lạp Préas Chenchetta
II lập thuế thương chánh và thương đầu ở xứ Prei Nokor, tức là Saigon.
Năm 1658, để binh vực dân Việt-Nam làm ăn ở Thủy Chân-Lạp bị
ngược đãi, chúa Hiền vương sai Hổ tướng Doanh Phú Yên là Nguyễn-phúc-

https://thuviensach.vn

Yến đánh bắt vua Miên là Nặc ông Chân, giam ở Quảng-Bình một độ rồi
cho về nước, nhưng phải triều cống và bảo-vệ người Việt-Nam sang làm ăn
trong vùng Đồng-Nai.
Kế đó, từ năm 1658 đến 1759, ngót trăm năm, bao nhiêu lần trong
hoàng tộc Cao-Miên, hoặc giữa anh em, hoặc giữa chú cháu xảy ra những
vụ tranh chấp để dành ngôi vua thì họ cầu cứu cùng chúa Nguyễn, và sau
khi đặng mãn nguyện rồi họ cắt những vùng đất trên Thủy Chân Lạp mà tạ
ơn chúa Nguyễn mà thật sự họ cũng không thiệt thòi gì.
Trong phạm vi nhỏ hẹp thiên khảo cứu về địa phương chí tỉnh ĐịnhTường, chúng tôi không thể kể rành mạch từng vị một vua Miên « cầu cứu
» cùng chúa Nguyễn và nay cống tỉnh này, mai dâng tỉnh nọ.
Chúng tôi chỉ thuật qua cuộc di cư quan trọng của nhân-dân miền
Trung tự động vào Nam đầu thế kỷ 17 như trên đã nói, rồi sau đó là cuộc di
dân của bọn người Tàu vào Đông Phố và Định-Tường vào năm 1679, sau
cùng là cuối thế kỷ 17, Thống soái Nguyễn-hữu-Cảnh chiêu mộ những dân
nghèo từ Quảng-Bình vào Nam.

CUỘC DI DÂN CỦA NGƯỜI TÀU VÀO NAM
Năm Kỷ Mùi 1679, Tổng binh thành Long-Môn (Quảng tây) nhà Minh
tên là Dương-ngạn-Địch, Phó tướng là Huỳnh-Tấn và Tổng binh Châu Cao,
Châu Lôi và Châu Liêm (Quảng tây) là Trần-thượng-Xuyên, phó tướng là
Trần-an-Bình, cử binh phản nhà Thanh để mưu khôi phục cơ nghiệp nhà
Minh.
Thất bại, hai vị Tổng binh đem tướng sĩ xuống thuyền chạy sang hải
phận nước Nam, thần phục chúa Nguyễn Hiền Vương.
Chúa Hiền vương có ý nghi lòng thành thật của đoàn người này, bởi vì,
trước đây dưới đời Trần, quân nhà Nguyên đã chẳng có lần muốn mượn
đường Việt Nam xuống đánh Chiêm-Thành, để gây cuộc can qua với Việt-

https://thuviensach.vn

Nam nhưng cũng không thể xua đuổi họ được bởi lẽ họ đã cố ý xin thần
phục mình.
Nhân đó, Hiền-vương nghĩ cách đưa họ vào đất Thủy Chân Lạp một là
để dùng họ làm những nhân công khai thác các vùng đất hoang, hai là để
tránh xa bọn người chúa không trọn tin.
Thế là nhứt cử lưỡng tiện vậy.
Rồi ngài liền phong quan chức cho bọn Dương Trần và viết thơ giới
thiệu bọn người Trung-Hoa này với Phó vương Nặc ông Non ở Saigon (Prei
Kôi) yêu cầu tiếp nạp trọng hậu mấy người ấy. Thế là bọn quân sĩ trungnghĩa của nhà Minh lại phải lên đường. Đến vũng Gành Rái, đoàn người
lưu vong chia ra làm hai ngã :
– Bọn Trần thương Xuyên vào cửa Cần-Giờ, ngược dòng Đồng-Nai đổ
bộ lên đất Ban lây (Biên-Hòa) và Đông-phố (Gia-Định) lập ấp doanh cư ;
– Bọn Dương ngạn Địch và Huỳnh-Tấn theo dòng sông Cửu-Long lên
cắm trại ở một vùng mà ngày nay gọi là Mỹ-Tho.
Bây giờ Ban-lây (Biên-Hòa) là trung tâm điểm của nông-nghiệp và
Thương-nghiệp, vì thế có nhiều nhà buôn bán Âu-châu Trung-Hoa, Mã-Lai,
Nhựt-Bổn, thường lui tới mua bán, đổi chác hàng vật.
Còn vùng đất Mỹ-Tho lại là nơi tiếp nạp những khách hải hồ vô trật tự.
Năm 1688, Phó tướng Long môn là Huỳnh-Tấn giết chủ tướng Dương
ngạn Địch mà cướp lấy binh quyền, tự xưng là Phấn-Dũng hổ oai đại tướng
quân, lập đồn đấp lũy ở phía bắc Mỹ-Tho, cướp bóc khuấy nhiễu cả vùng
Tiền-giang và uy hiếp cả Nam-Vinh (Nam-vang – Phom-Penh). Trước tình
thế loạn lạc trong đất Chân-Lạp do bọn người Tàu gây ra, cố nhiên vua
Chân-Lạp là Nặc-Thu sinh hờn chúa Nguyễn mà bỏ lệ triều cống.
Đường khác, Nặc-Thu nhờ viện binh Xiêm tiến đánh phó vương Ông
Non (thân Việt) ở Sài Côn, nhưng phải bại binh lui về Long Úc (Oudong).

https://thuviensach.vn

Chúa Nguyễn Vương Nguyễn-Phúc-Trăn gởi một đạo viện quân đến
thanh trừng bọn loạn Tàu và luôn tiện phạt Nặc-Thu.
Viên tướng chỉ-huy quân Việt gạt bọn Tàu làm cho họ lầm tưởng Việt
quân tiến đánh Nặc-Thu, rồi tương kế tựu kế giết chết Huỳnh-Tấn, tiêu giệt
bọn đồng lõa.
Tiếp theo, Việt quân gởi thông điệp gọi tướng Trần thượng Xuyên ở
Mô Xoài (đem binh đến liên hiệp đánh Nặc-Thu).
Khi liên quân Việt-Nam đột nhập Nam-Vinh (Pnom Penh) Nặc Thu
không dám cự xin thần phục và chịu dâng lễ triều cống như cũ.

CHÚA NGUYỄN ĐẶT NỀN HÀNH CHÁNH TRÊN NAM
PHẦN
Năm Mậu Dần (1698) chúa Ninh Vương Nguyễn Phúc Chu, nhân năm
1697 đã thâu được cả đất Chiêm-Thành vào bản đồ rồi, bây giờ bèn sai
Nguyễn hữu Cảnh làm thống soái đem binh vào kinh lược đất Chân-Lạp.
Tổ tiên ta bắt đầu chiếm trị Nam-Kỳ kể từ đấy.
Nguyễn hữu Cảnh chia đất Đông phố ra làm dinh làm huyện :
– Ở Đồng Nam đặt ra huyện Phước-Long (nay là Biên-Hòa), lập Trấn
biên dinh.
– Ở Sài-gòn, đặt ra huyện Tân bình (nay là Gia-Định, lập Phiên trấn
dinh ; sai quan cai trị, mỗi dinh đặt một quan lưu thú, coi về việc hành
chánh, một quan cai bộ (thủ quỹ) để giữ ngân khố và một ký lục (thẩm
phán) hay về việc hình án.
Người đặt đồn canh giữ, mở mang đất đai ra đến ngàn dặm, được hơn
bốn vạn nóc gia, lại chiêu mộ những dân nghèo từ Quảng bình vào, đặt
thành xã thôn, khẩn ruộng đất, lập ra sổ dinh điền, lại hợp bao nhiêu người

https://thuviensach.vn

Tàu ngụ tại Trấn-biên đặt làm một xã Thanh hà, và người Tàu ngụ tại Phiên
trấn, đặt làm một xã Minh hương.
Người Trung-Hoa ở hai xã này cũng như người Việt được hưởng một
chế-độ cai trị như nhau.
Năm 1731, người Lào tên Sa Tốt đem binh Chân-Lạp vào cướp phá
Gia-Định, chúa Ninh Vương Nguyễn-phúc-Chu tức giận liền chiếm đất
Định-Tường và Long-hồ, tức Vĩnh-Long (lập châu Định viễn và Trà Vinh
(Vĩnh bình ngày nay).
Cũng năm nầy, tỉnh lỵ Định-Tường từ Cái Bè được dời đến chỗ cũ bên
kia bờ rạch Bảo định và vẫn chiếm địa điểm trên ấy mãi đến khi người Pháp
đến.
Năm 1753, chúa Võ Vương lập đạo Trường Đồn gồm đất Mỹ-Tho và
Cao lãnh rộng đến biên giới Cao-Miên.
Và sau đây là kết quả khai cương thác địa của dân tộc ta trên phần đất
Thủy Chân Lạp.
NĂM 1698 : Chúa Ninh-vương Nguyễn-phúc-Chu lập : Trấn biên dinh
(Biên hòa) và Phiên trấn dinh (Gia-Định).
NĂM 1714 : và mấy năm sau, nhận Hà-Tiên trấn do Mạc-Cửu và Mạc
Thiên Tích khai thác và qui phụ vào Nam triều : Hà-Tiên (Phú-Quốc),
Long-Xuyên (Cà-Mau), Kiên-Giang (Rạch-Giá), Trấn-Giang (Phong-Dinh),
Trấn-di (Bạc-Liêu, Bãi-Xàu)
NĂM 1732 : Chúa Ninh-Vương Nguyễn Phúc Chu chiếm : ĐịnhTường và Long-hồ (Vĩnh-long)
NĂM 1744 : Chúa Võ Vương Nguyễn-phúc-Hượt lập : Trấn biên dinh,
Phiên trấn dinh, Long hồ dinh và Hà tiên trấn
NĂM 1753 : lập đạo Trường-Đồn, tức là Mỹ-Tho và Cao-Lãnh

https://thuviensach.vn

NĂM 1755 : nhận Tầm bôn và Lôi-lạp, tức vùng Soi-rạp (Tân-an bây
giờ)
NĂM 1757 : nhận Trà Vang tức Trà-Vinh (Vĩnh-Bình), Ba Thắc
(Bassac, Sóc-trăng), Tầm phong long (vùng phía Bắc Bassac)
Sau cùng, năm 1759, chúa Võ Vương lập 5 đạo : Đông khẩu đạo
(Sadec), Tân châu đạo (cù lao giêng), Châu đốc đạo, Kiên giang đạo và,
Long xuyên đạo (tức An-xuyên ngày nay)

ĐỊNH-TƯỜNG ĐẪM MÁU DƯỚI THỜI TÂY-SƠN VÀ
NGUYỄN-ÁNH
Định-Tường là một tỉnh còn lưu lại nhiều thành tích lịch sử quan-trọng,
sau khi được thâu vào bản đồ Việt-Nam. Chính Định-Tường đã nhiều phen
chứng kiến những trận oai hùng giữa Chúa Nguyễn Ánh và Nguyễn TâySơn.
Bị đánh đuổi vào Nam, Nguyễn-Ánh lê gót trên đường tẩu quốc khắp
lục tỉnh Nam-kỳ và luôn dùng Định-Tường làm bàn đạp để tấn công Saigon
do binh Tây-Sơn chiếm giữ.
Lần đầu tiên, tháng 11 năm Bính Thân 1776, Nguyễn Ánh đến BaGiồng, tức một vùng đất rộng từ Rạch Gầm (Mỹ-tho) tới Giồng Cái én –
Tân-an) để chiêu dụ quân Đông sơn mà Đỗ-thành-Nhân là chủ tướng.
– Sau khi hai phen chiếm Saigon rồi lại thất thủ, tháng ba năm Nhâm
dần (1782) Nguyễn-Ánh chạy xuống Ba-Giồng lần nữa vì thất một trận thủy
chiến ở sông Ngã ba      , gần cửa Cần-Giờ.
Tháng tư, ngài đến giồng Cai Lữ (vùng Rạch Gầm) thâu thập tàn quân
độ 300, đánh chém được đô-đốc Tây-Sơn là Nguyễn Học thừa thắng đến
Trấn định dinh (Tân-hiệp Mỹ tho).

https://thuviensach.vn

Vào khoảng tháng 2 năm Quí-Mão (1783) bị Nguyễn-Huệ và Nguyễn
Lữ đánh tan chiến thuyền tại sông Saigon, Nguyễn-Ánh chạy xuống BaGiồng, tùng thần chỉ còn 5, 6 người, binh lính không đầy một trăm.
– Bị bại nhiều trận liên tiếp, đến năm Giáp Thìn 1784, Nguyễn Ánh
qua Xiêm lần thứ nhứt, viện được hai tướng Xiêm là Chiêu Tăng và Chiêu
Sương dẫn 20.000 quân và 300 chiến thuyền theo giúp.
Tháng 11, Nguyễn-Ánh lấy lại được đồn Ba-Rài và Trà-Tân, vùng CaiLậy (Mỹ-Tho). Nghe Nguyễn Ánh ở Xiêm về, Nguyễn-Huệ từ Qui-Nhơn
dẫn quân vào. Hai bên gặp nhau ở Rạch Gầm, Huệ đánh bại binh Xiêm
chẳng còn manh giáp, đến đỗi Chiêu-Sương, Chiêu-Tăng phải bỏ cả binh
thuyền đạp đường bộ chạy về Vọng Các, còn Nguyễn Ánh chạy qua CầnThơ, rồi năm 1785 lại sang Xiêm lần thứ hai.

ĐỊNH-TƯỜNG DƯỚI THỜI GIA-LONG
Năm 1788, sau khi khắc phục thành Gia-Định, chúa Nguyễn Phúc-Ánh
sửa sang đất Nam-Kỳ kêu là Gia-Định, chia địa phận làm 4 Dinh : Phiên
trấn dinh (Gia-định), Trấn biên dinh (Biên-Hòa), Trấn Vĩnh dinh (Vĩnh
Long) và Trấn Định dinh (Định-Tường).
Nhờ nhiều tướng tài phò tá và binh Pháp hộ trợ. Nguyễn Ánh đánh bại
Tây-Sơn, thống nhứt Nam Trung Bắc và xưng đế hiệu là Gia-Long năm
1802, định đô ở Phú Xuân (Huế) mới có danh hiệu Nam-Bắc.
Phàm những tỉnh thuộc về Thừa Thiên thì gọi là Kinh Kỳ.
Những tỉnh ở hướng Bắc thì gọi là Bắc Kỳ, còn những tỉnh ở về phía
Nam thì gọi là Nam kỳ hay là Gia-Định trấn, thuộc hạt có : 4 trấn, 4 phủ và
15 huyện.
Và phụ thêm một trấn Hà-Tiên : 2 Đạo, 2 huyện.

https://thuviensach.vn

Vĩnh tường trấn (Định-Tường) là 1 trong 5 trấn gồm : 1 phủ Kiến An
và 3 huyện : Kiến Đăng, Kiến Hưng, Kiến Hòa.
Gia-Định trấn đặt chức Tổng Trấn và Phó Tổng Trấn để cai trị mọi
việc, gồm coi cả 5 trấn.
Ở các trấn thì đặt quan lưu trấn hay là quan trấn thủ, quan Cai bạ và
quan ký lục để cai trị trong trấn.
Trấn lại chia làm phủ, huyện như ta đã thấy trên, đặt dưới quyền Tri
phủ và Tri huyện.

DƯỚI TRIỀU MINH-MẠNG
Năm Minh Mạng thứ 13 (1832), vua bãi bỏ chức Tổng-Trấn thành GiaĐịnh và đổi trấn làm tỉnh, chia Nam-Kỳ làm sáu tỉnh, cộng 18 phủ, 43
huyện, tức là : Gia-Định (Phan-Yên), Biên-Hòa (Đồng-Nai), Định-Tường
(Mỹ-Tho), Vĩnh Long (Long-hồ), An-Giang (Châu-Đốc) và Hà Tiên.
Trong mỗi Tỉnh, vua Minh-Mạng đặt những chức Tổng đốc Tuần-phủ,
Bổ chánh sứ, Án sát sứ và Lãnh binh để đảm nhiệm việc chánh-trị, hành
chánh và quân sự.

DƯỚI TRIỀU TỰ-ĐỨC
Đến năm 1851, dưới triều Tự-Đức, Nguyễn-Tri-Phương được bổ nhậm
làm chánh sứ với chức Kinh lược 6 tỉnh Nam kỳ, Phan-thanh-Giản, làm Phó
kinh lược. Cả hai nguyên sinh tại Nam Kỳ, đều tài năng xuất chúng, trổi
hơn các kẻ đồng thời Tỉnh Định-Tường, thuở đó đặt dưới quyền cai trị của
Tuần phủ Trà đình Túc, trực thuộc Tổng-Đốc ở Vĩnh-Long.
Lúc binh đội Pháp vào đánh lấy Sài-gòn (1859) thì xứ Nam kỳ phân ra
ba quận, mỗi quận do quan Tổng đốc cai trị.
1. Quận Định biên gồm : tỉnh Gia-Định, tỉnh Biên-Hòa.

https://thuviensach.vn

2. Quận Long-Tường : tỉnh Vĩnh-Long, Định-Tường.
3. Quận An hà : tỉnh An-Giang, Hà-Tiên.
Riêng tỉnh Định-Tường gồm 2 phủ, 4 huyện : Phủ Kiên An, 2 huyện :
Kiến Hưng, Kiến Hòa. Phủ Kiến Tường, 2 huyện : Kiến Phong, Kiến Đăng.

QUÂN PHÁP XÂM CHIẾM NAM-KỲ – ĐỊNH-TƯỜNG
THẤT-THỦ (ngày 12-4-1861)
Năm 1859, vịn vào sự cấm đạo Gia-tô xảy ra từ đời Minh Mạng, ngày
càng trở nên khắc nghiệt đi đến chỗ giết giáo sĩ, người Pháp và Y-pha-Nho
đem binh thuyền sang đánh nước ta, chiến cuộc giữa Việt-Nam và Pháp bắt
đầu từ đó và chấm dứt bằng sự thảm bại của ta đưa đến cuộc thống trị của
người Pháp, kéo dài suốt 86 năm trời từ 1859 đến 1945.
Sau khi đánh chiếm Đà-nẵng vào tháng 7 năm Mậu Ngọ (1858) quân
Pháp dưới quyền chỉ-huy của Rigault de Genouilly đánh lấy thành GiaĐịnh (Saigon) nhằm tháng giêng năm Kỷ-Mùi (18-2-1859).
Hai năm sau, từ Saigon, quân Pháp tiến đánh thành Mỹ-Tho (ĐịnhTường) vào cuối tháng hai năm Tân dậu (1861).
Trận đánh nầy được xem là một trận chiến quan hệ nhất để mở đường
cho quân Pháp đánh chiếm 3 tỉnh miền Tây Nam kỳ sau đó.
Thuở ấy, tỉnh Định-Tường do Tuần phủ Nguyễn-đình-Tân cai trị, trực
thuộc Tổng-đốc Trương-văn-Uyển ở Vĩnh-Long.
Quân Pháp chia làm hai đội tiến binh theo hai ngã :
– Một do đường sông, do Trung-tá Hải-quân Bourdais chỉ huy, với lựclượng gồm hai pháo hạm La Mitraille và l'Alarme, 5 tiểu pháo hạm số 18,
20 và 31, 200 thủy-thủ, 20 quân Y-pha Nho và 1 súng tạc đạn.
– Một theo đường biển do Phó đô đốc Page chỉ huy, cánh quân này có
3 chiến hạm Fusées, Lily và Sham Rode.

https://thuviensach.vn

Có hai ngọn rạch nằm theo sông Vũng Gu (Vàm cỏ Tây : Vaico
Occidental) thông với sông tiền Giang.
1)– Rạch Arroyo de la Poste người Việt gọi là Bảo định hà sâu, đổ
mau, trừ ra chỗ giáp nước. Lúc bấy giờ, rạch này có nhiều khúc hàn bít lại,
một con đường lộ bị nhiều ngọn nước nhỏ bứt ngang, chạy dọc theo bên
phía Tây rạch ấy và đang khỏi bờ khúc cách xa không đồng, còn các cầu đã
bị phá sập hết.
2)– Rạch Arroyo Commercial (Rạch Thương mãi) từ sông Vàm cỏ mà
qua Tiền-giang thì mấy khúc của Rạch ấy lại gọi là Rạch Chanh, Kinh Bà
bèo, rạch Cua và Rạch Ba Hài.
Rạch này bị cỏ cây với bùn sình lấp cạn chỉ có ghe nhỏ đi được mà thôi
và chỗ đó đổ ra là phía trên Mỹ-Tho.
Đường nước này xem dường như là con rạch Arroyo Chinois nối dài,
đi thấu qua trong xứ.
Cánh quân của Trung Tá Bourdais phải mất gần một tháng để dò theo
ngã sông Vàm cỏ tây (Vaico occidental) tiến tới được vào Bảo-định-hà,
nhưng trước khi theo ngã này để tiến đánh Mỹ tho thì quân Pháp đã mất
nhiều ngày giờ tiến quân vô hiệu quả bằng ngã Rạch Thương mãi (Arroyo
Commercial).
– Ngày 1-3-1861, quân Pháp bắt đầu lần theo Bảo-định hà đánh chiếm
đồn thứ nhứt của ta.
Ngày 2 và 3, quân Pháp phải lo nhổ mấy cây cừ do Việt quân cắm dưới
lòng rạch làm chướng ngại vật cản đường tàn quân Pháp. Thêm một đồn
của quân ta thất thủ.
Ngày 4-4, viện binh Pháp từ Saigon được gởi đến, gồm một chiến hạm
Echo với 200 bộ binh, 2 trung đội thủy quân Lục Chiến, 100 lính thủy, 50

https://thuviensach.vn

công binh, 2 đại bác, 2 súng tạc đạn, 20.000 viên đạn và một ban cứu
thương.
– Sau khi vượt qua 6 chướng ngại vật, ngày 5-4 quân Pháp vừa đến
chướng ngại vật thứ 7 bị quân ta mai phục hai bên bờ rạch bắn xả xuống,
quân Pháp thấy bất lợi, liền án binh chờ thêm tiếp viện.
– Ngày 6-4 một đoàn viện binh thứ nhì được gởi tiếp đến gần một
trung đội thủy thủ, một pháo thuyền có trí một khẩu súng tạc đạn nòng 15
ly, những pháo hiệu, hai khẩu súng cối 16 ly bắn được 200 phát và nhiều
pháo hạm để phá chướng ngại vật.
Viện binh đến chướng ngại vật thứ 8, đoàn này được trung đội thủy thủ
thứ 10 tăng cường, tức là 50 quân Tây ban Nha và nhiều súng tạc đạn (được
tháo ra và mướn phu Hoa kiều khiêng).
Quân Pháp đổ bộ và tiến dọc theo tả ngạn Bảo định hà, dưới quyền chỉ
huy của Trung-tá Công binh Allizé de Matignicourt, pháo hạm chạy sau.
Quân ta chận đánh, nhưng bị quân Pháp phản công mạnh nên tan rã,
quân Pháp chiếm thêm một đồn quân.
– Ngày 10-4, quân Pháp tiến gần đến Mỹ tho và khi đánh chiếm đồn
quân thứ năm của ta, một pháo hạm bị trúng đạn, trung tá Bourdais bị tử
thương.
– Ngày 11-4, quân Pháp chiếm lấy đồn thứ 6, tức là đồn chót của ta bỏ
trống, gần làng Trung lương, cách Mỹ-tho ba cây số.
Tối 11-4, thêm viện binh đến, gồm có ngựa, 2 khẩu đại bác 12 ly và
một đoàn xe chở quân nhu.
– Ngày 12-4 sau khi cầu kỳ, đường sá được sửa chữa, quân Pháp tiến
đánh thẳng vào Mỹ-Tho. Lúc cánh quân này còn cách Mỹ tho 1.500 thước,
thì cùng lúc đó, cánh quân do Phó đô đốc Page theo đường biển đã tới, vào

https://thuviensach.vn

ngày 10-4 tại vàm sông Tiền giang, vượt qua một chướng ngại vật thứ nhứt
trong đêm nay, mặc dầu bị quân ta ở tiền đồn bắn ráo riết.
Ngày 11-4, đoàn quân thứ hai này vượt qua một cản thứ nhì do 2 đồn
binh yểm trợ. Ngày thứ 2, sau khi xạ kích mãnh-liệt đồn binh ta, họ bỏ neo
đối diện với thành Mỹ tho vào hồi một giờ rưỡi trưa.
Thành trì quân ta đã bỏ trống 3 giờ trước, thủy thủ dưới quyền của
Trung-tá hải quân Desnauve chiếm thành Mỹ-tho và thượng cờ Pháp lên.
Ngày 13-4, cánh quân thứ nhất theo Rạch Bảo định, khi tiến sát thành
Mỹ-tho đã thấy phất phơ cờ tam sắc và đoàn quân viễn-chinh Pháp chánh
thức vào thành Mỹ-tho ngày 12-4-1861.
Thành này có trí súng đại bác lớn, kho lúa gạo và tiền kẻm bị đốt, quân
Pháp gặp đặng vài chiếc thuyền lớn tốt đóng bằng cây giá tị, để dùng về
quân sự.
Cuộc chiếm đóng Mỹ-tho gây một hậu quả trực tiếp và tất nhiên là sự
chiếm cứ toàn thể lãnh thổ Định-Tường, lúc đó do Toàn phủ Nguyễn đình
1

Tân cai trị.
Quân Pháp dời tỉnh lỵ sang địa điểm hiện thời, địa điểm cũ trở thành
chợ Cũ ngày nay.
Quân Pháp đặt nhiều đồn binh khắp nơi, nhứt là Cái Bè, Chợ gạo. Đó
là những trung tâm hành chánh gọi là Tòa Tham biện, luôn luôn có một tiểu
đội yểm trợ.

ANH HÙNG HÀO KIỆT ĐỊNH-TƯỜNG DỰNG CỜ KHÁNG
PHÁP NHIỀU NƠI
Mặc dầu lúc bấy giờ quân đội V.N. đã bại trận ở Saigon (đồn Chí Hòa
thất thủ) thành Mỹ-tho bị chiếm, song cuộc chống Pháp của dân ta vẫn tiếp
diễn, do những ông Phủ Cậu, Thiên hộ Dương, Trương công Định, cầm đầu

https://thuviensach.vn

và được triều đình Huế âm thầm khích lệ. Vì thế cuộc thương thuyết giữa
Nguyễn-bá-Nghị, khâm sai đại thần, với Thiếu tướng Pháp Bonard không
có kết quả.
Pháp quân bắt đầu triệt thoái, những đồn binh nhỏ như Gia-thành, Cà
hôn, kế đó là Gò-Công, Chợ-Gạo.
Tháng 11 năm Tân-dậu (1861) quân Pháp tiến đánh Biên-Hòa rồi
chiếm đồn Bà-Rịa.
Tháng 3 năm Nhâm Tuất, quân Pháp sang đánh Vĩnh-Long, lúc đó do
Tổng-đốc Trương-văn-Uyển cai trị. Vĩnh Long thất thủ, triều đình Huế ở
vào thế chiến bại nên ngày 5-6-1862 phái đoàn Phan-thanh-Giản và Lâmduy-Hiệp ký kết với Bonard một Hòa ước, gọi là Hòa ước năm Nhâm Tuất,
nhượng cho Pháp ba tỉnh miền đông : Biên-hòa, Gia-định, Định-Tường và
đảo Côn-Nôn.
Mất ba tỉnh miền Đông, lòng dân càng công phẫn những cuộc kháng
Pháp càng gia tăng. Riêng về tỉnh Định-Tường có những cuộc kháng chiến
quan trọng của hai nhà nghĩa sĩ :
– Thủ khoa Huân tức Nguyễn hữu Huân (1863-1874) và
2

– Thiên hộ Dương, tức Nguyễn duy Dương (1865-1866) mà chúng tôi
sẽ nói sau với nhiều chi tiết.
Ngoài ra, còn có nhiều cuộc kháng chiến lẻ tẻ, chúng tôi chép sau đây :

I.–PHỦ CẬU
Phủ Cậu (không biết rõ chắc là tên gì) hoạt-động mạnh trong vùng CaiLậy, lập tổng hành dinh tại vùng Thuộc nhiêu và Nhị Quí, và từ đó phái
quân đánh phá các đồn binh Pháp, nhứt là đồn Cai Lậy bị công hãm thường
hơn hết.

https://thuviensach.vn

Viên tham biện Pháp hồi bấy giờ là Đại tá hải quân phải thân hành đôn
đốc quân Pháp hành quân chống lại quân của Phủ cậu.
Đến ngày 6-1-1862 Phủ cậu chuẩn bị đánh đồn Cái Bè, nhưng lại bị
quân Pháp dưới quyền chỉ huy của Đại úy hải quân Rieunier bao vây giữa
Cái Bè và Cai Lậy và chẳng may ông Phủ Cậu bị bắt và bị xử giảo ngày
hôm sau (7-1-1862).
Cái chết của Phủ Cậu càng thúc đẩy sức kháng Pháp của người Việt
Nam và các cuộc tấn công ngày càng gia tăng.
Ngày 10-1, nhiều toán nghĩa quân từ Gò Công đến công phá các đồn
binh Pháp, chận đường tiếp tế lương thực quân nhu, thiêu hủy trung tâm
Rạch Cà hôn (xã Xuân đông, quận Chợ Gạo).
– Ngày 22-1, công hãm đồn Rạch Gầm, đánh phá cùng một lượt 4 đồn
Cái Bè, Cai Lậy, Thuộc Nhiêu, Rạch Gầm trong 28-1-1862.
Trong việc tảo thanh nghĩa quân kháng chiến, lập được nhiều công
trạng nhứt đối với Pháp là Trần-bá-Lộc, nguyên là đội nhứt, được thăng Tri
huyện năm 1865 và về sau thăng Đốc phủ sứ và hàm phong Tổng Đốc tỉnh
Thuận-Khánh.
Trần bá Lộc được ủy thác quyền hành chánh trong vùng Cái Bè và Cai
Lậy (gồm các quận Sùng hiếu, Giáo đức và Khiêm Ích ngày nay).
Huyện đường đặt tại Cái-Bè, sau đổi qua Cần Lố (Sadec).

2.–PHAN-LIÊM, PHAN-TÔN
Tháng 11, 1867, hai người con của Phan-thanh-Giản là Phan Tôn và
Phan-Liêm nổi lên chống Pháp tại Bến Tre. Cuộc khởi nghĩa lan tràn qua
Mỹ-tho nhờ uy tín cụ Phan, dân quân hưởng ứng đông đảo, xây đồn đắp lũy
khắp nơi.
Phan-Tôn và Phan-Liêm thất bại, xuống thuyền ra Bình-Thuận.

https://thuviensach.vn

3.–THÂN-VĂN-NHIẾP
Ngày 1-5-1868, một nhóm nghĩa quân dưới quyền Thân văn Nhiếp đột
kích thành Mỹ-Tho, tấn công kho lương thực, hạ sát người giữ kho.
Đêm 24-12-68, một nhóm nghĩa quân khác cùng các phó tướng là ông
Rồng, ông Được, ông Long tấn công đồn Cai-lậy thiêu hủy nhiều căn nhà,
nhưng bị 25 tên lính tập giữ đồn chống trả mãnh liệt, phải rút lui.
Về sau, cả 4 người bị Trần-bá-Lộc bắt được và đem ra xử giảo tại chợ
Cai-lậy.
Tháng 5, năm 1860, một nhóm nghĩa quân có súng ống tấn công làng
Đồng-Xuân huyện Bảo-An (Bến-Tre) giết viên cai tổng và người em làm xã
trưởng, rồi rút về Định-Tường.

4.–TRƯƠNG-HUỆ
Năm 1870, Trương-Huệ, con của Lãnh binh Trương-Định khởi nghĩa ở
Cai-Lậy rồi tử trận tại đấy.

5.–THỦ-KHOA NGUYỄN-HỮU-HUÂN
Trong các vị anh hùng khởi nghĩa, xin kể ông Nguyễn-Hữu-Huân vào
hàng sĩ phu số 1 thời ấy.
Ông sinh năm 1841, tại tỉnh Định-tường, năm chưa đầy 20 tuổi, ông thi
đỗ Thủ khoa đời vua Tự-Đức.
Gặp buổi nước nhà nghiêng ngửa, ông gác bỏ công danh để hưởng ứng
phong trào khởi nghĩa và năm 1861, đứng ra tổ chức nghĩa quân chia đi
hoạt động khắp trong tỉnh Định-Tường đến tận các miền Kiên-Giang, HàTiên, Châu-Đốc. Ông quyên được nhiều tiền và giao thiệp với các tàu buôn
Hải-nam để mua khí giới ở Trung-Hoa.

https://thuviensach.vn

Sau hết lương thực, ông xuống Hậu giang chờ khí giới chở sang. Thế
cùng, lực tận, ông phải giải tán bớt nghĩa binh và về ẩn náu ở Chợ Gạo,
Định-Tường để mưu một cuộc khởi nghĩa khác.
Năm 1863, bị quân đội Pháp bao vây, ông chạy thoát đến Châu-đốc,
nhưng bị bắt giữ lại...